11 listopada 1821 roku urodził się Fiodor Dostojewski. Rocznica to dobra okazja, aby polecić jego dzieła wszystkim, którzy zachowali jeszcze odrobinę wiary w człowieka. Dostojewski szybko ich z tej przypadłości wyleczy. Po przeczytaniu kilku jego powieści można dojść do wniosku, że stworzenie ludzkości było pomysłem interesującym, ale zrealizowanym stanowczo zbyt pospiesznie.
Jak wiadomo, geniusz światowej prozy patologicznie nie znosił Polaków. Jeżeli na kartach jego książek pojawia się nasz rodak, najczęściej okazuje się drobnym, szmatławym łajdakiem, oszustem albo pyszałkiem z gębą pełną patriotycznych frazesów. Szczególnie piękną kolekcję takich okazów Dostojewski zgromadził w „Graczu”. Polacy żyją tam z cudzych pieniędzy, krążą wokół ruletki, oszukują i usługują bogatszym od siebie, zachowując przy tym miny potomków Sobieskiego.
Jerzy Stempowski w znakomitym eseju „Polacy w powieściach Dostojewskiego” zauważył jednak, że sprawa była bardziej skomplikowana niż zwykła narodowa niechęć. Dostojewski poznał polskich zesłańców na katordze w Omsku. Polacy usiłowali nadać swojemu cierpieniu sens: widzieli siebie jako ofiary rosyjskiego despotyzmu, uczestników walki narodowej i męczenników sprawy niepodległości. Dla Dostojewskiego takie racjonalne wyjaśnienie męki było podejrzane. Cierpienie nie powinno bowiem wystawiać rachunku, przedstawiać programu politycznego ani domagać się uznania. Powinno pozostać nagie, absurdalne i pozbawione nagrody. Dlatego Polacy stawali się u niego „fałszywymi cierpiętnikami”, fałszywymi hrabiami i fałszywymi bohaterami — ludźmi, którzy nawet na katordze nie potrafili cierpieć po dostojewsku.
Na szczęście pisarza czyta się znakomicie, ponieważ w swojej niechęci do ludzkości zachowywał pewną elementarną sprawiedliwość. Polak był u niego nadętym oszustem, Niemiec pedantycznym durniem, Francuz ocierał się o sutenerstwo, a Francuzka zazwyczaj nie zarabiała na życie haftowaniem serwetek. Żydowskie postacie obciążał stereotypami, których nie usprawiedliwia nawet dziewiętnastowieczna norma. Najbardziej jednak Dostojewski nienawidził swoich. Najgorsze potwory w jego powieściach są oczywiście Rosjanami.
Stawrogin w „Biesach” uwodzi, a właściwie gwałci jedenastoletnią Matrioszę. Później wie, że zrozpaczona dziewczynka zamierza się powiesić, ale jej nie ratuje. Czeka w sąsiednim pokoju, patrzy na zegarek i nasłuchuje. Scenę tę Dostojewski opisał w rozdziale „U Tichona”, którego wydawca odmówił opublikowania. Autor uważał go za kluczowy dla zrozumienia Stawrogina, lecz ostatecznie musiał usunąć fragment z pierwodruku powieści.
Stary Fiodor Karamazow jest pijakiem, rozpustnikiem i błaznem, który z upodobaniem poniża wszystkich znajdujących się w jego zasięgu. Według powszechnego przekonania mieszkańców miasteczka gwałci Lizawietę Smierdiaszczą — bezdomną, niemą i niepełnosprawną żebraczkę. Z tego aktu rodzi się Paweł Smierdiakow, nieuznany syn Karamazowa, wychowany w jego domu jako służący. Ojciec przekazuje mu życie, pogardę i miejsce przy kuchennych drzwiach. Smierdiakow odwdzięcza się w sposób rodzinny: morduje Karamazowa, rabuje pieniądze, a winę pozwala zrzucić na Dymitra.
Stanisław Cat-Mackiewicz zobaczył w tej historii coś więcej niż ponurą rodzinną anegdotę. W „Myślach w obcęgach” uznał Smierdiakowa za symbol bolszewizmu. Marks i niemieckie książki dostarczyły ideologii, lecz prawdziwym tworzywem rewolucji miała być smierdiakowszczyzna: mieszanina upokorzenia, resentymentu, lokajskiej nienawiści, moralnego nihilizmu i pragnienia zemsty na świecie, któremu wcześniej usługiwało się przy stole. Bolszewizm był więc dla Mackiewicza dzieckiem zachodniej doktryny i rosyjskiego poniżenia — „sodomii pijanego intelektu z histerią chamstwa”. Smierdiakow nie burzy starego świata dlatego, że pragnie zbudować lepszy. Zabija ojca, okrada go, a potem chowa się za cudzymi słowami i cudzą winą.
Przy tej galerii polscy szulerzy z „Gracza” zaczynają wyglądać niemal sympatycznie. Owszem, oszukują przy ruletce, pozują na hrabiów i wygłaszają frazesy, lecz przynajmniej nie gwałcą dzieci, nie czekają spokojnie na ich samobójstwo i nie mordują własnych ojców. Dostojewski nas nie lubił i przedstawiał z całą złośliwością rosyjskiego nacjonalisty. Człowiek jednak przewraca kolejne strony, patrzy, co pisarz zrobił z Niemcami, Francuzami, Żydami, a przede wszystkim z Rosjanami, i natychmiast robi mu się lżej. Może i nam dowalił, ale swoim urządził prawdziwe piekło.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz