Łuck. Zamek Lubarta – na skrzyżowaniu historii Polski, Litwy i Rusi

Nad starym Łuckiem góruje zamek Lubarta, jedna z najciekawszych średniowiecznych warowni na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. Jego ceglane mury, trzy potężne wieże i rozległy dziedziniec przypominają czasy, kiedy o panowanie nad Wołyniem rywalizowali ruscy książęta, litewscy Giedyminowicze i polscy królowie. Dzisiaj trudno wyobrazić sobie, że ten stosunkowo spokojny zakątek Ukrainy był niegdyś miejscem, w którym rozstrzygały się sprawy mające znaczenie dla znacznej części Europy Środkowo-Wschodniej.

Sam Łuck jest znacznie starszy od zamku. Wzmiankowany już w XI wieku, w następnym stuleciu stał się jednym z ośrodków książęcych Rusi. Położenie nad Styrem, na szlakach łączących ziemie ruskie z Polską i innymi częściami Europy Środkowej, zapewniało mu znaczenie handlowe i strategiczne. Były to czasy, kiedy ruscy książęta z wielką energią walczyli między sobą o kolejne grody i ziemie, nie zawsze dostrzegając, że na zachodzie i północy wyrastają potęgi, które wkrótce zaczną rozstrzygać o ich losach.

Jedną z tych potęg była Litwa. W XIV wieku Wołyń znalazł się w centrum rywalizacji polsko-litewskiej, a Łuck stał się siedzibą Lubarta, syna wielkiego księcia litewskiego Giedymina. Lubart, który przyjął prawosławie i związał swoje losy z ruską dynastią książęcą, doskonale rozumiał, że panowanie nad Wołyniem wymaga czegoś więcej niż odpowiedniego pochodzenia. Potrzebna była twierdza zdolna przetrwać oblężenie, a zarazem odpowiednio okazała, aby nikt nie miał wątpliwości, kto tutaj rządzi. Za jego panowania rozpoczęto wznoszenie murowanego zamku, którego budowę kontynuowali następcy.

Warownia nie służyła wyłącznie obronie. Była siedzibą książęcą, ośrodkiem administracyjnym i miejscem, w którym podejmowano decyzje dotyczące znacznej części Wołynia. Przybywali tutaj posłowie, spotykali się dostojnicy, rozstrzygano spory i zawierano porozumienia, których trwałość zależała zwykle od aktualnego układu sił. Średniowieczna polityka miała bowiem tę szczególną właściwość, że dzisiejszy sojusznik mógł jutro stanąć pod murami zamku na czele nieprzyjacielskiego wojska.

Najświetniejszy moment w dziejach średniowiecznego Łucka nastąpił w 1429 roku. Wielki książę litewski Witold sprowadził tutaj monarchów i dostojników z różnych części Europy, zamieniając na pewien czas wołyński gród w jeden z najważniejszych ośrodków europejskiej dyplomacji. Przybyli między innymi król Polski Władysław Jagiełło i Zygmunt Luksemburski, król rzymski i węgierski. Rozmawiano o zagrożeniu tureckim, stosunkach między państwami chrześcijańskimi oraz przyszłości Litwy. Szczególne emocje wzbudzał projekt koronacji Witolda, który mógł zasadniczo zmienić stosunki polsko-litewskie.

Trudno oprzeć się wrażeniu, że podczas łuckiego zjazdu wszyscy uczestnicy pragnęli dobra chrześcijańskiej Europy, choć każdy wyobrażał je sobie nieco inaczej, najlepiej z odpowiednim powiększeniem własnych wpływów. Witold marzył o królewskiej koronie, Zygmunt Luksemburski dostrzegał w jego ambicjach możliwość osłabienia więzi polsko-litewskich, a Jagiełło musiał godzić interesy dwóch państw, których przyszłość pozostawała ze sobą związana. Ostatecznie Witold korony nie otrzymał, lecz sam zjazd pokazał, jak wielką rolę odgrywało wówczas Wielkie Księstwo Litewskie. Łuck przez kilka tygodni znalazł się w centrum polityki europejskiej, co nie każdemu miastu tej wielkości zdarzało się nawet raz na kilka stuleci.

Po śmierci księcia Świdrygiełły w 1452 roku Wołyń przeszedł pod bezpośrednie zwierzchnictwo wielkiego księcia litewskiego. Przez następne dziesięciolecia Łuck pozostawał ważnym ośrodkiem Wielkiego Księstwa Litewskiego, aż do wydarzeń roku 1569. Podczas sejmu lubelskiego Zygmunt II August przyłączył Wołyń do Korony Królestwa Polskiego, a następnie zawarto unię polsko-litewską. Łuck został stolicą województwa wołyńskiego, stając się jednym z najważniejszych miast wschodnich ziem Rzeczypospolitej.

Rozpoczął się długi okres, w którym dzieje miasta splatały się z historią polsko-litewskiego państwa. W Łucku urzędowali przedstawiciele administracji, działały sądy, rozwijał się handel, a miejscowa szlachta uczestniczyła w życiu politycznym Rzeczypospolitej. Miasto zamieszkiwali Polacy, Rusini, Żydzi, Ormianie i przedstawiciele innych społeczności, a obok siebie funkcjonowały różne tradycje religijne. Nie oznaczało to oczywiście nieustannej zgody i harmonii. Wołyń należał do tych ziem, na których wielokulturowość była codzienną rzeczywistością, lecz równie rzeczywiste pozostawały konflikty społeczne, wyznaniowe i polityczne.

Zamek Lubarta stopniowo tracił znaczenie militarne. Rozwój artylerii sprawił, że średniowieczne fortyfikacje przestawały stanowić przeszkodę nie do pokonania, a dawne twierdze coraz częściej zamieniały się w siedziby urzędów i sądów. Nie oznaczało to jednak utraty znaczenia samego Łucka, który pozostawał jednym z głównych ośrodków Wołynia. Zmieniała się przede wszystkim rola zamku, coraz bardziej związanego z administracją i sądownictwem niż z prowadzeniem działań wojennych.

W 1793 roku, po drugim rozbiorze Rzeczypospolitej, Łuck znalazł się w granicach Imperium Rosyjskiego. Zniknęło województwo wołyńskie dawnej Polski, a miasto podporządkowano nowej administracji. Po ponad stu dwudziestu latach, w wyniku wydarzeń I wojny światowej i walk o granice odrodzonego państwa polskiego, Łuck ponownie znalazł się w Polsce. W okresie międzywojennym był stolicą województwa wołyńskiego, a jego wielonarodowy charakter stanowił zarówno bogactwo regionu, jak i źródło narastających napięć.

Wrzesień 1939 roku przyniósł kolejną zmianę. Do Łucka wkroczyła Armia Czerwona, rozpoczynając okres sowieckiej okupacji, przerwany w 1941 roku przez niemiecką. Miasto doświadczyło represji, masowych mordów i zagłady ludności żydowskiej. Po ponownym zajęciu przez wojska sowieckie w 1944 roku znalazło się ostatecznie w granicach Ukraińskiej SRR. Od 1991 roku należy do niepodległej Ukrainy. W ciągu zaledwie półwiecza Łuck kilkakrotnie zmieniał przynależność państwową, a każda zmiana oznaczała dla jego mieszkańców znacznie więcej niż wymianę flagi nad urzędem.

Dzisiaj zamek Lubarta pozostaje jednym z najcenniejszych zabytków Wołynia, a zarazem świadectwem historii, której nie sposób zamknąć w granicach jednej tradycji narodowej. Litwini widzą w nim pamiątkę potęgi swojego średniowiecznego państwa, Polacy część dziedzictwa dawnej Rzeczypospolitej, a Ukraińcy ważny element własnej przeszłości. Każda z tych perspektyw znajduje uzasadnienie w dziejach Łucka. Zamek przypomina bowiem, że historia Wołynia była wspólnym dziełem wielu narodów, choć nie zawsze potrafiły one zgodnie ze sobą żyć.