Niemka na polskim tronie. Czarna legenda Rychezy

Polacy lubią opowieści, w których Niemcy występują w roli odwiecznego przeciwnika, a Polska rodzi się z walki przeciwko naporowi Zachodu. Taki obraz ma solidne podstawy historyczne, lecz bywa zbyt wygodny. Już u początków państwa Piastów granica między wrogiem a sojusznikiem przebiegała znacznie mniej elegancko, niż życzyłyby sobie późniejsze podręczniki. Zdarzało się nawet, że największą szansę na przetrwanie polskiej dynastii dawała niemiecka księżniczka.

Rycheza Lotaryńska, nazywana również Ryksą, nie przyjechała do Polski z podrzędnego zamku położonego gdzieś na krańcach Rzeszy. Jej matka Matylda była córką cesarza Ottona II i bizantyjskiej księżniczki Teofano. Rycheza była więc wnuczką cesarskiej pary oraz siostrzenicą Ottona III, który podczas zjazdu gnieźnieńskiego w 1000 roku potraktował Bolesława Chrobrego jak partnera w wielkim projekcie odnowienia chrześcijańskiego imperium. W jej żyłach płynęła krew dwóch najpotężniejszych tradycji cesarskich ówczesnej Europy: zachodniej i bizantyjskiej.

Małżeństwo z Mieszkiem II zawarto w 1013 roku. Nie był to oczywiście romantyczny związek dwojga młodych ludzi, którzy spotkali się przypadkiem podczas spaceru nad Renem. Bolesław Chrobry potrzebował pokoju z cesarstwem i uznania pozycji własnej dynastii, natomiast niemieccy możni chcieli mieć wpływ na ambitnego sąsiada ze wschodu. Ślub syna polskiego władcy z cesarską wnuczką stanowił część szerszego układu politycznego. Piastowie przestawali być rodziną lokalnych książąt, których można było traktować jak nieokrzesanych przybyszów z peryferii. Wchodzili do kręgu największych europejskich rodów.

Rycheza była dobrze przygotowana do swojej roli. Otrzymała staranne wykształcenie, znała łacinę, a prawdopodobnie także grekę. Mieszko również przewyższał pod tym względem większość współczesnych mu władców. Ich dwór nie musiał więc przypominać spotkania cywilizowanej księżniczki z odzianym w skóry słowiańskim barbarzyńcą, choć właśnie taki obraz chętnie tworzyli późniejsi kronikarze. Polska Chrobrego miała własną organizację kościelną, rozbudowaną sieć grodów, kontakty z Rzymem, Pragą, Kijowem i cesarstwem. Rycheza trafiła do młodego państwa, ale nie na pustynię.

Po śmierci Bolesława Chrobrego w 1025 roku Mieszko II objął władzę i jeszcze w tym samym roku został koronowany. Koronę otrzymała również jego żona, uważana za pierwszą niewątpliwie koronowaną królową Polski. Sam ten fakt miał ogromne znaczenie. Koronacja oznaczała, że państwo Piastów nie jest tylko księstwem zależnym od dobrej woli cesarza, ale chrześcijańskim królestwem roszczącym sobie prawo do samodzielnego miejsca w Europie. Dla Rychezy nie był to tytuł grzecznościowy. Jako cesarska wnuczka wnosiła do polskiej monarchii prestiż, którego nie dało się zdobyć jednym zwycięstwem na polu bitwy.

Początek panowania Mieszka zapowiadał się dobrze. Nowy król był energiczny, wykształcony i gotowy kontynuować politykę ojca. Dwukrotnie uderzył na Saksonię, mieszał się w konflikty wewnątrz cesarstwa i próbował utrzymać rozległe dziedzictwo Chrobrego. Problem polegał na tym, że odziedziczył nie tylko ziemie, koronę i sławę, lecz także rachunki za wszystkie sukcesy poprzedniego panowania. Niemcy chcieli odzyskać utracone pogranicza, Ruś pamiętała zdobycie Kijowa, Czesi czekali na możliwość rewanżu, a bracia Mieszka nie zamierzali pogodzić się z odsunięciem od tronu.

Najgroźniejszym przeciwnikiem okazał się Bezprym, starszy przyrodni brat króla. Chrobry odsunął go od następstwa, prawdopodobnie dlatego, że nie uważał go za odpowiedniego kandydata do przejęcia państwa. Bezprym nie zapomniał tej zniewagi. Szukał pomocy u wielkiego księcia kijowskiego Jarosława Mądrego, podczas gdy młodszy brat Otton związał się z cesarzem. Rodzinny konflikt Piastów stał się zaproszeniem dla sąsiadów, którzy nie musieli już zdobywać Polski wyłącznie własnymi siłami. Wystarczyło poprzeć właściwego pretendenta i wkroczyć pod hasłem przywracania mu należnych praw. Metoda okazała się tak skuteczna, że przez następne tysiąc lat wielokrotnie próbowano jej w Europie Środkowej.

W 1031 roku Polska została niemal równocześnie zaatakowana ze wschodu i zachodu. Konrad II uderzył na ziemie nad Łabą, a Jarosław Mądry i jego brat Mścisław wkroczyli do kraju, wspierając Bezpryma. Mieszko nie zdołał obronić rozciągniętego państwa i uciekł do Czech. Tam zamiast schronienia otrzymał więzienie, a według późniejszej relacji również okrutne okaleczenie. Bezprym przejął władzę i wysłał cesarzowi polskie insygnia koronacyjne, rezygnując tym samym z królewskich ambicji państwa. W ciągu sześciu lat od śmierci Chrobrego jego wielkie dzieło zaczęło przypominać dom, którego właściciel rozbudował piętro, zanim sprawdził fundamenty.

W tym właśnie momencie zaczęła powstawać czarna legenda Rychezy. Przez stulecia oskarżano ją, że wywiozła koronę do Niemiec, ograbiła kraj i zdradziła polskie interesy. Jan Długosz, piszący ponad czterysta lat później, przedstawił ją jako kobietę wyniosłą, gardzącą Polakami i faworyzującą cudzoziemców. Był to portret efektowny, tyle że wygodniejszy niż prawdziwy. Źródła bliższe wydarzeniom wskazują, że insygnia odesłał cesarzowi Bezprym. Rycheza wraz z dziećmi opuściła Polskę dopiero po przewrocie, kiedy dalszy pobyt oznaczał ryzyko uwięzienia albo śmierci.

Czy uciekła również z powodu konfliktu z mężem? Jest to całkiem prawdopodobne. Kronika klasztoru w Brauweiler wspomina o nałożnicy Mieszka II, a taki związek mógł ostatecznie rozbić królewskie małżeństwo. Nie mamy jednak dowodów, że Rycheza planowała śmierć męża lub chciała zniszczenia jego państwa. Opowieść, jakoby go otruła, należy do późniejszych plotek. Mieszko po zabójstwie Bezpryma wrócił do Polski, odzyskał część władzy i zmarł nagle w 1034 roku. Rycheza mogła być porzuconą żoną, polityczną przeciwniczką albo królową świadomą, że małżeństwo dobiegło końca. Żadna z tych ról nie czyniła z niej trucicielki.

Po śmierci Mieszka pozostał ich syn Kazimierz. Według Galla Anonima królowa próbowała rządzić w jego imieniu, lecz możnowładcy wypędzili ją z kraju. Nie wiadomo, czy wydarzyło się to od razu po 1034 roku, czy jej powrót do Polski należy uznać jedynie za późniejszą tradycję. Pewne jest coś ważniejszego: Rycheza nie zrezygnowała z praw syna. Na cesarskim dworze nadal posługiwała się tytułem królowej Polski, a jej rodzina należała do najpotężniejszych rodów Rzeszy. Wygnana monarchini zachowała więc to, czego nie mieli polscy buntownicy i lokalni możnowładcy — międzynarodową pozycję pozwalającą upomnieć się o utracone dziedzictwo.

Późniejsi kronikarze uczynili z niej obcą kobietę, która przyjechała do Polski, zabrała koronę i uciekła do swoich. Rzeczywistość była niemal dokładnie odwrotna. Koronę odesłał najpewniej polski książę zabiegający o cesarskie poparcie, natomiast niemiecka księżniczka ocaliła dynastyczną ciągłość Piastów. Wywiozła nie złoto, lecz Kazimierza — człowieka, który miał powrócić i odbudować kraj.

Rycheza nie uratowała jeszcze Polski. Najpierw musiała patrzeć z wygnania, jak państwo jej męża rozpada się pod naporem buntowników, sąsiadów i własnych elit. Zachowała jednak syna, królewski tytuł i kontakty sięgające samego cesarskiego dworu. Kiedy nad Wisłą płonęły kościoły, a w wielkopolskich grodach zaczynały wyrastać chwasty, były to już niemal wszystkie pozostałości dawnej monarchii. Jak się miało okazać, wystarczyły.