Państwo odporne czy ministerstwo prawdy?

 

„Censored”, plakat WPA Federal Art Project, 1943. Źródło: Library of Congress / Wikimedia Commons. Domena publiczna.

George Orwell popełnił jeden z najczęstszych błędów pisarza: stworzył satyrę tak dobrą, że urzędnicy uznali ją za podręcznik. Ministerstwo Prawdy z Roku 1984 miało być ostrzeżeniem przed władzą poprawiającą przeszłość, produkującą fakty i rozstrzygającą, co obywatel powinien pamiętać. Tymczasem kolejne rządy, gdy tylko usłyszą słowo „dezinformacja”, zaczynają marzyć o własnym urzędzie wyposażonym w pieczęć, monitoring internetu oraz prawo do wystawiania prawdzie świadectwa jakości. Nazwa oczywiście musi brzmieć nowocześnie. Ministerstwo Prawdy byłoby zbyt szczere.

Pokusa jest zrozumiała. Obce państwa prowadzą działania informacyjne, ingerują w wybory, podszywają się pod media, finansują fałszywe portale, wykorzystują automatyczne konta i podsycają konflikty społeczne. Rozwój sztucznej inteligencji dodatkowo obniżył koszt produkowania zdjęć, nagrań i głosów ludzi, którzy nigdy nie powiedzieli przypisywanych im słów. W godzinach kryzysu spreparowany materiał może dotrzeć do milionów odbiorców, zanim rzecznik ministerstwa zdąży znaleźć hasło do służbowego konta. Państwo, które nie przygotowuje się do obrony, zachowuje się jak właściciel banku rezygnujący z alarmu, ponieważ złodzieje mogliby poczuć się urażeni.

Z tego nie wynika jednak, że należy powołać centralny urząd do rozpoznawania prawdy. Właściciel banku instaluje alarm, lecz nie przekazuje ochroniarzowi prawa do ustalania, które pieniądze są moralnie słuszne. Instytucja zajmująca się zagrożeniami informacyjnymi może bardzo łatwo rozszerzyć swoje zainteresowania z działalności obcych służb na wypowiedzi krajowych dziennikarzy, ekspertów i przeciwników rządu. Początkowo analizuje fałszywe konta zakładane za granicą. Później zauważa, że te same treści udostępniają obywatele. Następnie odkrywa, iż część z nich krytykuje ministrów, a stąd do uznania krytyki za zagrożenie dla bezpieczeństwa pozostaje już tylko kilka decyzji kadrowych.

Każda władza jest przekonana, że działa w interesie państwa. Rzadko który minister wstaje rano z postanowieniem zniszczenia demokracji przed obiadem. Znacznie częściej rozpoczyna od rozsądnej deklaracji, że w wyjątkowej sytuacji trzeba zapobiec panice, powstrzymać fałszywą wiadomość albo ochronić obywateli przed manipulacją. Wyjątkowa sytuacja przedłuża się jednak z miesiąca na miesiąc, uprawnienie tymczasowe obrasta procedurami, a urząd powołany do jednego zadania odkrywa kolejne obszary wymagające jego troski. Instytucje, podobnie jak koty, niechętnie rezygnują z zajętego miejsca. Różnica polega na tym, że kot nie domaga się zwiększenia budżetu na monitorowanie właściciela.

W Polsce ryzyko jest szczególnie duże, ponieważ aparat państwowy regularnie zmienia barwy partyjne. Urząd powołany przez jedną większość po wyborach przechodzi w ręce drugiej, która zazwyczaj uważa poprzedników nie tylko za ludzi omylnych, lecz za zagrożenie dla konstytucji, bezpieczeństwa i przyzwoitości. Każda strona chciałaby posiadać instytucję niezależną, pod warunkiem że sama wybierze jej kierownictwo. Później następuje rytuał odpolityczniania polegający na usunięciu ludzi poprzedniej partii i zastąpieniu ich osobami całkowicie bezstronnymi, przypadkiem zaprzyjaźnionymi z nową. W takich warunkach organ rozstrzygający o manipulacji szybko stałby się kolejnym trofeum zdobywanym wraz z telewizją publiczną i spółkami skarbu państwa.

Najprostsza recepta brzmi więc: państwo nie powinno zajmować się informacją. Brzmi pięknie, lecz jest równie użyteczna jak rada, aby policja nie interesowała się przestępczością, ponieważ czasem przekracza uprawnienia. Ktoś musi rozpoznawać skoordynowane kampanie, łączyć je z cyberatakami, śledzić zagraniczne źródła finansowania i ostrzegać instytucje odpowiedzialne za wybory, obronność, energetykę czy ochronę zdrowia. Potrzebne są kadry znające języki, metody analizy sieciowej, sposoby działania służb oraz mechanizmy dystrybucji treści. Amatorska czujność internautów nie zastąpi tego zaplecza. Człowiek publikujący pod zdjęciem podejrzanego wpisu słowa „ruskie onuce” nie przeprowadził jeszcze profesjonalnej analizy kontrwywiadowczej, choć zapewne jest z siebie bardzo zadowolony.

Problemem nie jest samo istnienie wyspecjalizowanej instytucji, lecz jej przedmiot zainteresowania. Powinna badać aktora, sposób działania, finansowanie, koordynację, fałszywe tożsamości i związki między pozornie niezależnymi kanałami. Nie może zajmować się ustalaniem, które poglądy obywateli są właściwe. Opinia może być głupia, niesprawiedliwa, radykalna albo szkodliwa, a mimo to pozostawać legalnym elementem debaty. Zadaniem państwa nie jest leczenie obywateli z błędnych przekonań. Ma reagować, gdy za rozpowszechnianiem treści stoi obce państwo, tajne finansowanie, skoordynowane podszywanie się pod innych ludzi lub czyn zabroniony.

To rozróżnienie wydaje się oczywiste do chwili, gdy pojawia się prawdziwy kryzys. Wtedy każda wypowiedź krytyczna wobec władz może zostać uznana za pomoc udzielaną przeciwnikowi. Minister domaga się jedności, jego rzecznik wskazuje odpowiedzialność za słowo, a partyjni komentatorzy rozpoczynają konkurs w odnajdywaniu agentów. Nie trzeba nikogo aresztować. Wystarczy zasugerować, że określony dziennikarz „powiela narrację” obcego państwa, a ciężar dowodu zostaje odwrócony. Krytyk ma odtąd wykazywać, że nie działa na zlecenie wroga, chociaż oskarżyciel nie przedstawił niczego poza podobieństwem dwóch zdań.

Wyrażenie „powiela narrację” stało się zresztą jednym z najbardziej leniwych narzędzi debaty. Rosja twierdzi, że zachodnie sankcje szkodzą gospodarce; człowiek mówiący o ich kosztach powiela rosyjską narrację. Kreml krytykuje rozszerzenie NATO; badacz analizujący błędy polityki Sojuszu również coś powiela. Rosyjskie media opisują konflikty w Unii Europejskiej, więc zwrócenie uwagi na rzeczywisty europejski kryzys niemal automatycznie pachnie obcą inspiracją. Przy tak szerokim rozumieniu pół nauk politycznych należałoby objąć nadzorem, a pozostałą połowę skierować na szkolenie z prawidłowego optymizmu.

Narracja nie jest przecież własnością państwa, które jej używa. Wróg może mówić o rzeczywistym problemie, ponieważ temat zgodny z faktami bywa znacznie skuteczniejszy od fantazji. Może także cytować prawdziwe wypowiedzi, nagłaśniać autentyczny skandal i powoływać się na legalnie opublikowane dane. Manipulacja pojawia się w wyborze materiału, ukryciu kontekstu, fałszywym autorstwie, sztucznym zwiększaniu zasięgu albo skoordynowanym wykorzystaniu zdarzenia. Urząd ograniczający się do porównywania opinii z listą przekazów rozpowszechnianych przez obce media będzie tropił podobieństwo słów, a nie mechanizm działania. To metoda właściwa dla człowieka szukającego pod latarnią nie dlatego, że tam zgubił klucze, lecz dlatego, że tam jest widniej.

Szwedzi zbudowali system oparty na innym założeniu. Działająca od 2022 roku Agencja Obrony Psychologicznej rozpoznaje i analizuje szkodliwe oddziaływanie informacyjne pochodzące od zagranicznych aktorów, wspiera inne urzędy, samorządy, przedsiębiorstwa oraz organizacje społeczne, prowadzi szkolenia i pomaga przygotowywać się do kryzysów. Jednocześnie oficjalnie deklaruje, że nie monitoruje ani nie rejestruje, kto i jakie poglądy wyraża w szwedzkim środowisku informacyjnym. Nie jest to ozdobne zdanie umieszczone na stronie internetowej, aby uspokoić naiwnych. Granica między śledzeniem zagranicznej ingerencji a katalogowaniem opinii obywateli stanowi podstawę jej mandatu.

Warto zauważyć, czego Szwedzi nie zrobili. Nie powierzyli jednej instytucji wszystkich decyzji dotyczących bezpieczeństwa informacyjnego. Agencja koordynuje, analizuje, szkoli i wspiera, lecz nie przejmuje kompetencji pozostałych organów. Media mogą zwrócić się do niej o pomoc, ale nie otrzymują codziennej instrukcji, jakie materiały powinny opublikować. Odpowiedzialność pozostaje rozproszona pomiędzy podmioty znające własne obszary działania. Koordynacja ma zapobiegać lukom i chaosowi, a nie tworzyć wodza naczelnego polującego na niewłaściwe zdania.

Polskie naśladownictwo nie może ograniczać się do przetłumaczenia szwedzkiej nazwy i zamówienia nowych tabliczek na budynku. Tamtejsze rozwiązanie działa w określonej kulturze instytucjonalnej, której nie da się sprowadzić do schematu organizacyjnego. W Polsce nawet najlepszy przepis zostanie przetestowany przez polityków szukających bocznego wejścia. Dlatego potrzebne byłyby zabezpieczenia bardziej szczegółowe niż uroczyste zapewnienie dyrektora, że urząd nigdy nie będzie nadużywany. Historia administracji zna wiele instytucji, które nigdy nie miały czegoś robić, dopóki nie okazało się, że jednak mogą.

Mandat powinien zostać związany z działalnością aktorów zagranicznych, a każda obserwacja krajowej debaty musi wynikać z konkretnego postępowania dotyczącego takiego oddziaływania. Analiza zagrożeń nie powinna znajdować się w tych samych rękach co polityczna komunikacja rządu. Organ przygotowujący ocenę kampanii nie może równocześnie decydować o usuwaniu legalnych wypowiedzi z platform internetowych. Jeżeli działanie administracji prowadzi do ograniczenia zasięgu treści, autor powinien znać podstawę decyzji i mieć możliwość odwołania. Nadzór parlamentarny musi obejmować zarówno większość, jak i opozycję, a kontrola sądowa nie może polegać na automatycznym potwierdzaniu żądań służb.

Szczególnie niebezpieczne byłoby utajnienie całego systemu. Część informacji oczywiście wymaga ochrony: źródła wywiadowcze, metody pracy, dane operacyjne i szczegóły współpracy międzynarodowej nie nadają się do publikacji na rządowym profilu. Nie wynika z tego, że obywatele powinni zadowolić się komunikatem mówiącym, iż urząd wykrył groźną operację, lecz nic więcej powiedzieć nie może. Przynajmniej metodologia, zakres kompetencji, liczba prowadzonych spraw, rodzaje podejmowanych działań oraz sposoby składania skarg muszą pozostawać jawne. Tajna instytucja oceniająca publiczne wypowiedzi jest sprzecznością, której nie naprawi nawet najładniejsze logo.

Nie należy również mierzyć jej skuteczności liczbą wykrytych wpisów. Urząd żyjący z liczenia incydentów będzie każdego roku odnajdywał ich więcej, ponieważ od rosnącej liczby zależą budżet, etaty i pozycja dyrektora. Po kilku latach okaże się, że kraj jest zalewany rekordową falą zagrożeń, a jedynym ratunkiem pozostaje dalsze rozbudowywanie instytucji, która właśnie przedstawiła tę diagnozę. To administracyjna wersja przedsiębiorcy sprzedającego zarówno termity, jak i usługę ich zwalczania. Wyniki trzeba oceniać na podstawie szybkości reakcji, jakości współpracy, przygotowania urzędów oraz zdolności odróżnienia rzeczywistej kampanii od przypadkowego zamieszania.

Najważniejszy test przychodzi jednak nie wówczas, gdy instytucją kierują ludzie rozsądni. Dobry system projektuje się z myślą o dniu, w którym przejmą go osoby przekonane, że przeciwnicy polityczni stanowią piątą kolumnę. Jeżeli przepisy pozwalają takiej ekipie stworzyć rejestr niewygodnych dziennikarzy, naciskać na portale i oznaczać legalne opinie jako część wrogiej operacji, to przepisy są złe, nawet jeśli dotychczas nikt ich nie nadużył. Wolności obywatelskich nie zabezpiecza się zaufaniem do aktualnego ministra. Zabezpiecza się je brakiem narzędzi, których następny minister mógłby użyć przeciwko swoim wrogom.

Państwo musi umieć się bronić, ale nie wolno mu zostać recenzentem sumień. Może ujawniać zagraniczne finansowanie, fałszywe konta, skoordynowane działania i spreparowane materiały. Powinno ostrzegać, szkolić, współpracować z mediami oraz przygotowywać administrację do reagowania. Nie może natomiast wydawać obywatelom certyfikatów prawomyślności ani sugerować, że odmienna ocena polityki jest dowodem działalności na rzecz wroga. Demokratyczna władza chroni przestrzeń sporu. Autorytarna próbuje wygrać spór za pomocą organów państwa.

Ministerstwo Prawdy zawsze powstaje pod atrakcyjnym hasłem. Ma bronić bezpieczeństwa, porządku, obywateli i faktów. Dopiero później odkrywa, że największą przeszkodą w realizacji jego misji są ludzie uparcie mówiący coś innego niż rząd. Państwo odporne potrzebuje sprawnych analityków, jasnych procedur i zdolności rozpoznawania obcych operacji. Potrzebuje też granicy, której własnym urzędnikom przekraczać nie wolno. Jeżeli obrona przed manipulacją wymaga ustanowienia instytucji posiadającej monopol na prawdę, przeciwnik nie musi już niszczyć demokracji. Zrobimy to własnymi rękami, oczywiście po wcześniejszym przeprowadzeniu konsultacji społecznych.