Pięciuset rycerzy i państwo do odbudowania

 

Kazimierz nie wracał do Polski jak zwycięski monarcha. Nie prowadził wielkiej armii, nie wiózł skarbca ani korony, którą można byłoby uroczyście nałożyć mu na głowę. Miał około pięciuset rycerzy, dynastyczne nazwisko i kraj istniejący głównie w pamięci. Było to mniej więcej tyle, ile potrzeba, aby rozpocząć wojnę, i zdecydowanie za mało, aby mieć pewność zwycięstwa.

Wielkopolska leżała w ruinach, Śląsk zajęli Czesi, Mazowszem władał Miecław, a Pomorze odrzuciło zwierzchnictwo Piastów. Gniezno zostało ograbione z kosztowności i relikwii św. Wojciecha, Poznań zniszczono, mieszkańców Giecza wywieziono do Czech. Nie działała centralna administracja, organizacja kościelna została rozbita, poszczególne ziemie zaczęły żyć własnym życiem. W wielu miejscach nie było nawet komu ogłosić, że prawowity następca tronu wrócił. Polska przetrwała jako nazwa, tradycja dynastyczna i wspomnienie władzy Chrobrego. Całą resztę należało stworzyć ponownie.

Pozostaje pytanie, skąd wygnaniec wziął pięciuset ludzi. Gall Anonim pisał, że Kazimierz zabrał rycerzy i wkroczył z nimi w granice kraju, nie wyjaśniając dokładnie, kto ich wystawił oraz opłacił. Późniejsza tradycja uznała cały oddział za dar cesarza Henryka III. Nie możemy być pewni, czy każdy wojownik przybył bezpośrednio z cesarskiego nadania, ale bez poparcia niemieckiego dworu wyprawa zapewne nie doszłaby do skutku.

Kilkuset ciężkozbrojnych rycerzy nie zbierało się przypadkiem pod gospodą, licząc, że po drodze znajdzie się dla nich jakieś państwo. Trzeba ich było wyposażyć, nakarmić, zapewnić konie, broń i perspektywę wynagrodzenia. Kazimierz nie posiadał własnego skarbca, dlatego musiał przekonać potężniejszych od siebie, że odbudowa Polski leży również w ich interesie. Samo piastowskie nazwisko mogło wzbudzać szacunek, ale nie otwierało cesarskiego magazynu z uzbrojeniem. Potrzebny był ktoś, kto poręczy za wygnańca i wprowadzi go na dwór Henryka III jako człowieka wartego politycznej inwestycji. Taką osobą była jego matka.

Rycheza Lotaryńska była wnuczką Ottona II, siostrzenicą Ottona III i przedstawicielką jednego z najpotężniejszych rodów Rzeszy. Jej bracia zajmowali wysokie stanowiska kościelne oraz świeckie, a arcybiskup Kolonii Hermann należał do wpływowych ludzi cesarstwa. Syn wygnanej królowej Polski nie pojawiał się więc przed Henrykiem III jako anonimowy uchodźca proszący o litość. Wkraczał do świata, w którym jego matkę znano, szanowano i traktowano jak osobę należącą do najwyższej arystokracji.

Rycheza nie dowodziła wyprawą i nie zachował się dokument, w którym nakazywałaby cesarzowi ratowanie Polski. Jej wpływ trzeba odtwarzać z rodzinnych powiązań, układu politycznego i późniejszego przebiegu wydarzeń. Bardzo prawdopodobne, że zabiegała o uznanie praw syna oraz przedstawiała jego powrót jako rozwiązanie korzystne dla całej chrześcijańskiej Europy. Pogańska rebelia nad Wisłą mogła przenikać na sąsiednie ziemie, ale jeszcze bardziej przekonujący był argument polityczny. Jeżeli Polski nie odbuduje Piast, jej miejsce zajmą Czesi, Rusini albo kilkunastu lokalnych władców. Żadna z tych możliwości nie odpowiadała cesarstwu.

Henryk III nie pomagał z miłości do Polski. Zwycięski książę czeski Brzetysław urósł po wyprawie na północ zbyt mocno. Zajął Śląsk, wywiózł ogromne łupy, zdobył relikwie św. Wojciecha i zniszczył ośrodki dawnej monarchii. Gdyby utrwalił zdobycze, Czechy mogłyby stać się w Europie Środkowej siłą zdolną prowadzić znacznie bardziej samodzielną politykę. Cesarz potrzebował przeciwwagi, a Kazimierz doskonale nadawał się do tej roli. Odbudowana Polska miała być wystarczająco silna, aby ograniczać Brzetysława, lecz zarazem na tyle osłabiona, by pamiętać, komu zawdzięcza powrót do życia.

Tak wyglądała średniowieczna pomoc zagraniczna. Nie udzielano jej w imię abstrakcyjnego prawa narodów do samostanowienia ani z troski o los ludności cywilnej. Inwestowano w kandydata mającego przywrócić równowagę sił, zapewnić bezpieczeństwo granicy i okazać wdzięczność w przyszłości. Rycheza rozumiała ten mechanizm, ponieważ wychowała się w samym centrum cesarskiej polityki. Potrafiła przedstawić prywatną sprawę syna jako rozwiązanie europejskiego problemu.

Około 1039 roku Kazimierz przekroczył granicę. Gall Anonim wspomina o „pewnym grodzie”, który zwolennicy oddali powracającemu Piastowi, lecz nie podaje jego nazwy. Kolejni historycy próbowali umieszczać go w różnych częściach kraju, jednak żadna z propozycji nie rozstrzyga sprawy. Najważniejsze, że młody książę nie wkroczył na całkowicie obce terytorium. Nadal żyli możni pamiętający rządy jego ojca i dziada, duchowni pragnący odbudowy Kościoła oraz mieszkańcy zmęczeni wojną wszystkich ze wszystkimi. Pięciuset rycerzy stanowiło rdzeń siły zbrojnej, ale odzyskanie władzy wymagało również miejscowych sojuszników.

Kazimierz oparł się na Małopolsce, stosunkowo mniej zniszczonej niż dawne centrum państwa. Kraków posiadał silny gród, ocalałe biskupstwo i dogodne położenie na szlakach prowadzących ku Rusi, Czechom oraz Węgrom. Nie nastąpiło żadne uroczyste „przeniesienie stolicy”, ponieważ w XI wieku stolica nie była jeszcze urzędem przywiązanym do jednego miasta. Władca podróżował pomiędzy grodami razem z dworem, urzędnikami i drużyną. Kraków stał się jednak jego główną siedzibą oraz faktycznym centrum odbudowywanej monarchii. Gniezno zachowało rangę religijną i symboliczną, ale polityczne serce Polski zaczęło bić nad Wisłą.

Odnowiciel nie mógł przywrócić wszystkiego jednym rozkazem. Trzeba było obsadzić grody, stworzyć siły zdolne utrzymać porządek, pobierać daniny i odbudować sieć urzędników. Równie ważne okazało się odtworzenie organizacji kościelnej, ponieważ Kościół dostarczał nie tylko kapłanów. Dawał państwu ludzi potrafiących czytać, pisać, prowadzić rachunki, zarządzać majątkiem i utrzymywać kontakty z zagranicą. Biskupstwo krakowskie przetrwało katastrofę, natomiast wielkopolskie struktury trzeba było właściwie tworzyć od nowa. W połowie XI wieku odbudowa ołtarza była jednocześnie odbudową kancelarii.

Zmieniły się także podstawy organizacji wojska. Utrzymywanie wielkiej drużyny książęcej kosztowało zbyt dużo, szczególnie w kraju wyniszczonym wojną i pozbawionym dawnego skarbca. Kazimierz zaczął więc szerzej nadawać wojownikom ziemię, z której mieli się utrzymywać w zamian za obowiązek służby zbrojnej. Nie była to reforma ogłoszona jednego dnia w postaci gotowej ustawy, lecz część dłuższego procesu przechodzenia od książęcej drużyny do rycerstwa związanego z nadaniami ziemskimi. Katastrofa przyspieszyła rozwiązanie lepiej odpowiadające skromniejszym możliwościom odradzającej się monarchii.

Pomoc cesarska pozwoliła Kazimierzowi wrócić, ale do odzyskania wschodnich ziem potrzebny był kolejny sojusznik. Władca związał się z Jarosławem Mądrym, tym samym księciem ruskim, który kilka lat wcześniej poparł Bezpryma przeciwko Mieszkowi II. W polityce pamięć bywa długa, dopóki interes nie każe jej skrócić. Jarosław nie chciał przy swojej zachodniej granicy ani niekontrolowanego chaosu, ani zbyt silnego państwa Miecława.

Porozumienie przypieczętowano małżeństwami. Kazimierz poślubił siostrę Jarosława, Marię Dobroniegę, natomiast jego siostra Gertruda została żoną syna ruskiego władcy, Izjasława. Wczorajsi przeciwnicy znaleźli się w jednej rodzinie. W XI wieku traktaty spisywano nie tylko na pergaminie. Czasem ich najważniejszym paragrafem było małżeńskie łoże.

Miecław zbudował na Mazowszu silny, niezależny ośrodek i nie zamierzał uznać zwierzchnictwa Piastów. Walki trwały kilka lat. Dopiero w 1047 roku wspólna wyprawa polsko-ruska rozbiła jego siły, a sam buntownik zginął. Odzyskanie Mazowsza oznaczało znacznie więcej niż powiększenie terytorium. Pokazywało, że odnowione państwo potrafi już zniszczyć konkurencyjną organizację polityczną, a nie tylko zajmować grody oddawane przez dawnych stronników dynastii.

Trudniejsza pozostawała sprawa Śląska. Brzetysław uważał go za należną część swoich zdobyczy, natomiast cesarz nie zamierzał pozwolić Kazimierzowi na nadmierne wzmocnienie. Polski książę nie zrezygnował i około 1050 roku zajął sporną ziemię, stawiając Henryka III przed faktem dokonanym. Groziła mu cesarska interwencja, lecz potrafił połączyć ustępstwa z dalszą walką dyplomatyczną. W 1054 roku na zjeździe w Kwedlinburgu cesarz zgodził się pozostawić Śląsk przy Polsce pod warunkiem płacenia Czechom corocznego trybutu. Nie było to zwycięstwo idealne, ale państwa podnosi się realnymi kompromisami, a nie zachwytem nad własną niezłomnością.

W tym czasie Rycheza pozostawała w Niemczech. Około 1047 roku związała się z klasztorem benedyktyńskim w Brauweiler, ufundowanym przez jej rodziców. Można przypuszczać, że uznała swoje zadanie polityczne za wykonane: syn utrzymał się w Polsce, zdobył sprzymierzeńców i rozpoczął odzyskiwanie utraconych ziem. Nie próbowała rządzić nim z Kolonii ani wracać na piastowski dwór w roli królowej matki. Potrafiła pomóc mu wejść na scenę, a później z niej zejść. Jest to umiejętność znacznie rzadsza niż zdobywanie wpływów.

Zmarła 21 marca 1063 roku, pięć lat po Kazimierzu. Pochowano ją w Kolonii, a jej szczątki spoczywają obecnie w tamtejszej katedrze. W Nadrenii otoczono ją czcią i zaczęto nazywać błogosławioną, chociaż nigdy nie doszło do formalnej beatyfikacji. Polska pamięć potraktowała królową znacznie gorzej: przez wieki powtarzano opowieść o wyniosłej Niemce, która gardziła poddanymi, wywiozła koronę i porzuciła kraj. Łatwiej było oskarżyć cudzoziemkę, niż przyznać, że monarchię zniszczyli wspólnie Piastowie, możni, buntownicy oraz sąsiedzi.

Kazimierz zmarł 19 marca 1058 roku. Nie odzyskał korony królewskiej, nie podporządkował sobie całego Pomorza i nie przywrócił dawnego znaczenia Gniezna. Pozostawił jednak państwo zdolne przetrwać zmianę władcy, odzyskane Mazowsze i Śląsk, działającą administrację oraz odnowione struktury kościelne. Przydomek „Odnowiciel” otrzymał nie dlatego, że wskrzesił mocarstwo Chrobrego, lecz dlatego, że stworzył Polskę ponownie z tego, co po niej zostało.

Pięciuset rycerzy nie mogło odbudować państwa, ale mogło osłonić człowieka przywracającego władzę gród po grodzie, sojusz po sojuszu i ziemię po ziemi. Kazimierz wykonał tę pracę mieczem, dyplomacją i cierpliwością. Rycheza dała mu nazwisko rozpoznawalne na cesarskim dworze, rodzinne kontakty oraz możliwość rozpoczęcia wyprawy. Ona znalazła drzwi, on przez nie przeszedł. Z takiego podziału ról powstała Polska po raz drugi.