Datę odzyskania niepodległości ustalono arbitralnie dopiero w 1937 roku. Można długo dyskutować, czy 11 listopada był rzeczywiście najważniejszym momentem odradzania się państwa. Rada Regencyjna proklamowała niepodległość już 7 października 1918 roku, pod koniec miesiąca polskie władze powstawały w Krakowie i Cieszynie, a w nocy z 6 na 7 listopada Ignacy Daszyński utworzył w Lublinie Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej. Granice kraju trzeba było później wywalczyć w kilku wojnach. Mimo to symboliczny sens 11 listopada trudno podważyć. W ciągu kilku jesiennych tygodni Polska przestała być wspomnieniem, a zaczęła ponownie stawać się państwem.
10 listopada Józef Piłsudski wrócił do Warszawy z więzienia w Magdeburgu. Następnego dnia Rada Regencyjna przekazała mu naczelne dowództwo nad polskim wojskiem. 14 listopada rozwiązała się i oddała mu pełnię władzy zwierzchniej, natomiast 22 listopada Piłsudski formalnie objął urząd Tymczasowego Naczelnika Państwa. Wszystko odbywało się w zawrotnym tempie, ponieważ stary porządek właśnie rozsypywał się na oczach zdumionej Europy.
Tego samego 11 listopada w wagonie kolejowym pod Compiègne podpisano rozejm kończący walki na froncie zachodnim. Niemiecka okupacja Warszawy rozpadała się razem z cesarstwem Hohenzollernów. Żołnierze nosili już czerwone kokardy, dyscyplina zniknęła, a ludność zaczęła ich samorzutnie rozbrajać. Jeszcze poprzedniego dnia reprezentowali potęgę, która miała urządzać Europę Środkową według własnych planów. Teraz grzecznie oddawali karabiny studentom, kolejarzom i przypadkowym przechodniom. Historia bywa złośliwa, ale czasami potrafi być również elegancka.
Pozycja Piłsudskiego rosła z każdą godziną. Paradoksalnie pomogło mu to, że od lipca 1917 roku siedział w niemieckim więzieniu i nie uczestniczył w krajowych awanturach politycznych. Wrócił jako człowiek spoza bieżącego błota, więzień Niemców, twórca Legionów i symbol walki o niepodległość. Lewica widziała w nim dawnego socjalistę, żołnierze Komendanta, a część prawicy jedynego człowieka zdolnego zapobiec rewolucji. Każdy wyobrażał sobie innego Piłsudskiego, ale wszyscy zgodzili się, że ktoś musi przejąć władzę, zanim znajdzie ją na ulicy pierwszy lepszy demagog.
W tym samym czasie Roman Dmowski przebywał w Waszyngtonie. Zawieszenie broni zastało go właśnie w Stanach Zjednoczonych, gdzie zabiegał o poparcie prezydenta Woodrowa Wilsona i amerykańskiej Polonii. Kierowany przez niego Komitet Narodowy Polski został wcześniej uznany przez Francję, Wielką Brytanię, Włochy i Stany Zjednoczone za oficjalną reprezentację polskich interesów. Piłsudski miał władzę w kraju, lecz alianci nadal rozmawiali przede wszystkim z Dmowskim i jego ludźmi. Jeden trzymał Warszawę, drugi posiadał wejście do gabinetów, w których miały być wytyczane powojenne granice.
Z tej sytuacji nie dało się wyjść zwycięsko bez kompromisu. Gdyby Piłsudski próbował zniszczyć obóz narodowy, Polska mogłaby pozostać państwem bez pełnego uznania międzynarodowego. Gdyby Dmowski usiłował narzucić krajowi władzę przywiezioną z Paryża, ryzykował wojnę domową. Rozwiązaniem okazał się Ignacy Jan Paderewski — człowiek, którego nazwisko otwierało drzwi zarówno w polskich salonach, jak i w Białym Domu. 16 stycznia 1919 roku został premierem i ministrem spraw zagranicznych. Rząd uzyskał uznanie zwycięskich mocarstw, a Dmowski i Paderewski mogli reprezentować Polskę na konferencji pokojowej.
Ponieważ polską myślą polityczną nadal niepodzielnie rządzą dwie trumny — Piłsudskiego i Dmowskiego — spór o ich rolę w odzyskaniu niepodległości zapewne nie skończy się nigdy. Zwolennicy Marszałka chętnie opisują Dmowskiego jako ponurego ideologa, który chciał urządzić Polskę jako rosyjską gubernię z biało-czerwonym szyldem. Wyznawcy Dmowskiego przedstawiają Piłsudskiego jako romantycznego awanturnika, austriackiego agenta i przyszłego dyktatora. Obie strony od stu lat udowadniają, że ich bohater sam odzyskał niepodległość, podczas gdy przeciwnik głównie mu przeszkadzał.
Bezkrytyczny kult kieruje wszelką sensowną dyskusję na manowce. Obaj twórcy niepodległości dorobili się więc nie tylko pomników, ale również czarnych legend. Stanisław Cat-Mackiewicz ubolewał, że dwaj tak wybitni ludzie żyli w tej samej epoce: „Gdybyż można było ich rozsunąć w czasie”. Współistnienie obu polityków osłabiało Polskę, lecz jednocześnie trudno sobie wyobrazić jej odrodzenie bez któregokolwiek z nich. Ich działania, choć często wzajemnie sprzeczne, tworzyły wielką grę na dwóch fortepianach.
Rywalizacja miała również wątek osobisty. Roman Dmowski znał Marię Juszkiewiczową, piękną rozwódkę i działaczkę konspiracyjną prowadzącą w Wilnie otwarty salon polityczny. Najprawdopodobniej był w niej zakochany, choć charakter ich związku pozostaje niejasny. Jedni widzieli w nim romans, inni przyjaźń i jednostronne uczucie. Pewne jest natomiast, że rywalizację wygrał Józef Piłsudski, który w 1899 roku poślubił Marię, zmieniając wcześniej wyznanie, ponieważ Kościół katolicki nie uznawał jej rozwodu.
Jeżeli kiedyś powstanie porządny film o odzyskaniu niepodległości, ten wątek zostanie zapewne wysunięty na pierwszy plan. Trudno przecież oczekiwać od producentów, aby przez dwie godziny pokazywali memoriały, posiedzenia komitetów i kolejne wersje mapy Śląska. Znacznie lepiej sprzeda się historia dwóch przyszłych mężów stanu walczących o piękną konspiratorkę. Można ją jeszcze uzupełnić sceną, w której młody Piłsudski wprowadza w arkana działalności podziemnej kolejną bezpruderyjną działaczkę PPS. Dla równowagi Dmowski mógłby pisać z Paryża do Stefana Żeromskiego, że przymusowa abstynencja powoduje u niego „obstrukcję umysłową”, ponieważ kobiety są tam okropnie drogie.
Taki film rozwścieczyłby zwolenników obydwu bohaterów, a to już połowa sukcesu kasowego. Ministerstwo Kultury znalazłoby pieniądze, historycy rozpoczęliby wojnę na ekspertyzy, a autorytety moralne stanęłyby w obronie prawdy historycznej. W Polsce nic tak nie pomaga filmowi jak skandal wywołany przez ludzi, którzy jeszcze go nie widzieli.
Żarty jednak na bok. Piłsudskiego i Dmowskiego pozornie dzieliło wszystko: pochodzenie, mentalność, temperament oraz sposób patrzenia na świat. Piłsudski wyrósł w rodzinie szlacheckiej na Wileńszczyźnie, w domu żyjącym pamięcią powstania styczniowego. Dmowski pochodził z warszawskiego Kamionka, z rodziny niezamożnej, lecz pracowitej i stopniowo dorabiającej się własną przedsiębiorczością. Jeden mówił językiem honoru, czynu i żołnierskiego obowiązku. Drugi rozumował kategoriami interesu narodowego, układu sił i bezwzględnej walki o przetrwanie.
Łączył ich podstawowy cel: odzyskanie niepodległości. Różnili się niemal we wszystkim, co dotyczyło drogi prowadzącej do tego celu. Być może właśnie dlatego po 123 latach niewoli Polska wróciła na mapę. Gdy zawodził jeden wariant, pozostawał drugi.
Nad dzieciństwem obu wisiał cień powstania styczniowego. Piłsudski urodził się w 1867 roku, Dmowski trzy lata wcześniej. Dorastali więc nie w epoce romantycznego uniesienia, lecz wśród mogił, konfiskat, zesłań i rodzinnych opowieści o klęsce. W filmie można by pokazać małego Józia słuchającego matki opowiadającej o powstańcach, a potem oddział kosynierów atakujący rosyjski konwój. W następnej sekwencji mały Roman spacerowałby pod murami Cytadeli. Za nimi szubienice, cele i ludzie oczekujący na transport na Sybir. To nie musiało wydarzyć się dokładnie w taki sposób. Kino potrzebuje obrazu, a obraz byłby prawdziwy w sensie głębszym niż szkolna data.
Piłsudski wyciągnął z klęski wniosek, że kolejne powstanie trzeba przygotować lepiej. Nie wystarczy modlitwa, patriotyczna pieśń i kilka strzelb myśliwskich. Potrzebne są kadry, broń, wywiad, organizacja oraz korzystna sytuacja międzynarodowa. Dmowski doszedł do wniosku przeciwnego: następne powstanie skończy się następną rzezią, jeżeli Polacy nie nauczą się mierzyć zamiarów według sił. Piłsudski chciał zorganizować skuteczniejszą insurekcję. Dmowski zamierzał zbudować nowoczesny naród, który nie pozwoli prowadzić się na kolejną patriotyczną jatkę.
Obaj wcześnie rozpoczęli działalność przeciwko rusyfikacji. Piłsudski wraz z bratem Bronisławem działał w wileńskiej „Spójni”, tajnym kółku samokształceniowym sprowadzającym zakazaną literaturę polską. Dmowski jeszcze jako gimnazjalista założył w Warszawie „Strażnicę”, której członkowie uczyli się historii, geografii i literatury pomijanych przez rosyjską szkołę. Żaden nie był od początku wzorowym uczniem. Piłsudski szkoły nienawidził, Dmowski dopiero w starszych klasach zaczął się przykładać do nauki. Wybitna inteligencja nie zawsze występuje w towarzystwie porządnie odrobionych lekcji.
22 marca 1887 roku Piłsudski został aresztowany w związku ze spiskiem na życie cara Aleksandra III. Nie należał do ścisłego grona zamachowców. Pomógł jednak ludziom powiązanym z Narodną Wolą i nie poinformował władz o ich działalności. Jego brat Bronisław został skazany na śmierć, później zamienioną na piętnaście lat katorgi na Sachalinie. Józef otrzymał pięć lat zesłania administracyjnego na Syberię.
W irkuckim więzieniu znalazł się w środku buntu osadzonych. Nie był jego głównym uczestnikiem, ale rosyjscy strażnicy nie wdawali się w subtelności. Uderzony kolbą stracił dwa przednie zęby. Filmowy sołdat mógłby później klęknąć przy zakrwawionym więźniu i powiedzieć z poczciwym zdziwieniem: „I po co się buntujesz, biedaku? Nie buntuj się, to i bić nie będą”. W jednym zdaniu zmieściłaby się cała filozofia rosyjskiego państwa.
Później warunki zesłania stały się łagodniejsze. Piłsudski trafił do Kireńska, a następnie do Tunki, położonej w malowniczej buriackiej dolinie. Polował, czytał, dyskutował ze starszymi zesłańcami i przeżywał młodzieńcze romanse. Syberia nie zrobiła z niego Rosjanina ani socjalisty w marksistowskim znaczeniu. Nauczyła go natomiast, że imperium jest ogromne, brutalne i mniej trwałe, niż samo o sobie sądzi.
Kontakty Piłsudskiego z japońskim wywiadem rozpoczęły się znacznie później, podczas wojny rosyjsko-japońskiej. W 1904 roku pojechał do Tokio, proponując Japończykom współpracę polityczną, wywiadowczą i wojskową przeciwko Rosji. Chciał stworzyć legion z polskich jeńców oraz uzyskać pieniądze i broń dla przygotowywanego powstania.
W Tokio czekał na niego Roman Dmowski. Przyjechał tam wcześniej dokładnie po to, aby przekonać Japończyków, że plan Piłsudskiego jest szaleństwem. Dwaj najważniejsi polscy politycy spotkali się na drugim końcu świata i przez wiele godzin próbowali przekonać się nawzajem. Piłsudski dowodził, że klęska Rosji stwarza historyczną okazję. Dmowski odpowiadał, że Rosjanie bez trudu utopią powstanie we krwi, a Polacy zapłacą za japońskie interesy własnymi trupami. Lepszej sceny dla filmu nie trzeba wymyślać. Dwóch ludzi siedzi w tokijskim pokoju, za papierową ścianą pada deszcz, a każdy z nich jest absolutnie pewien, że drugi prowadzi Polskę do katastrofy.
W młodości Dmowski mógł obrać zupełnie inną drogę. Studiował nauki przyrodnicze na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim i w 1891 roku uzyskał stopień kandydata nauk przyrodniczych, odpowiadający ówczesnemu doktoratowi. Jego praca dotyczyła morfologii wymoczków włoskowatych. Scenarzysta powinien pokazać młodego człowieka pochylonego nad mikroskopem. Dmowski przez chwilę obserwuje pierwotniaki, potem podchodzi do okna i patrzy na ludzi idących ulicą. Wtedy przychodzi mu do głowy, że życiem wymoczków, narodów i mocarstw rządzi to samo prawo: kto nie potrafi się zorganizować, przetrwać i rozwijać, ten zostanie pożarty. Wszystko inne to czcza gadanina i zawracanie głowy.
Kariera naukowa nie trwała długo. Za współorganizowanie manifestacji w setną rocznicę Konstytucji 3 maja Dmowski został w sierpniu 1892 roku aresztowany. Spędził około pięciu miesięcy w Cytadeli, a później skazano go na pięcioletni zakaz pobytu w Królestwie Polskim, początkowo pod dozorem policji. Zamieszkał w Mitawie. W lutym 1895 roku nielegalnie przedostał się do Galicji i osiadł we Lwowie.
Polityczne kariery Piłsudskiego i Dmowskiego rozwijały się według podobnego schematu. Obaj wstępowali do istniejących organizacji, po czym uznawali je za zbyt słabe, bierne albo głupie. Następnie dokonywali rozłamu i budowali własne zaplecze. Piłsudski w PPS interesował się nie tyle marksistowską teorią, ile wykorzystaniem ruchu robotniczego do walki o niepodległość. Dmowski wraz z Janem Ludwikiem Popławskim i Zygmuntem Balickim przekształcił Ligę Polską w Ligę Narodową, zarzucając starej organizacji emigracyjną bezczynność. Żaden nie nadawał się na lojalnego podwładnego. Każdy prędzej czy później musiał zostać wodzem.
Przed I wojną światową obaj ponosili spektakularne klęski. Organizacja Bojowa PPS została wyniszczona przez represje, a Piłsudski schronił się w Galicji, gdzie zaczął tworzyć struktury wojskowe. Dmowski próbował wykorzystać rosyjską Dumę i ruch neosłowiański do uzyskania ustępstw dla Polaków. Carat odpowiadał dalszą rusyfikacją, ograniczaniem polskiego przedstawicielstwa i wydzieleniem guberni chełmskiej. Polityka ugody przyniosła niewiele poza oskarżeniami o zdradę.
Dmowski nie wybrał Rosji dlatego, że ją kochał. Przeciwnie, rosyjską państwowość, kulturę polityczną i społeczną bierność opisywał z jadowitą pogardą. Uważał jednak, że większym niebezpieczeństwem są Niemcy: nowoczesne, sprawne, gospodarczo silne i zdolne do systematycznego wypierania polskości. Rosja mogła bić, więzić i zsyłać. Niemcy mogły wykupić ziemię, przejąć miasta, narzucić język i krok po kroku pozbawić Polaków podstaw materialnego istnienia. Z tego punktu widzenia współpraca ze słabszym i bardziej prymitywnym wrogiem przeciwko silniejszemu była dla Dmowskiego brutalnie logiczna.
Dlatego współcześni „realiści”, którzy próbują usprawiedliwiać kapitulację przed putinowską Rosją, powołując się na tradycję narodową, powinni zachować pewną ostrożność. Dmowski dopuszczał czasowy układ z Rosją w konkretnej sytuacji międzynarodowej, ale nigdy nie uważał rosyjskiego imperializmu za dobroczynne zjawisko ani Kremla za naturalnego opiekuna Polski. Gdyby usłyszał dzisiejsze peany na cześć moskiewskiego „realizmu”, zapewne przewróciłby się w grobie. Potem wstałby tylko po to, żeby przewrócić się jeszcze raz.
Piłsudski wybrał wariant odwrotny. Zakładał, że wojna europejska stworzy okazję do uderzenia w Rosję przy pomocy Austro-Węgier i Niemiec. W 1914 roku u boku państw centralnych powstały Legiony Polskie. Dmowski postawił na ententę i początkowo na Rosję. Polacy walczyli więc po obu stronach frontu, co było tragedią dla żołnierzy, lecz politycznie oznaczało obstawienie wszystkich możliwych wariantów.
Żaden plan nie został zrealizowany zgodnie z założeniami. Niemcy i Austro-Węgry chciały polskiego żołnierza, ale nie zamierzały oddawać Polakom rzeczywistej władzy. W 1917 roku Piłsudski wywołał kryzys przysięgowy, zerwał współpracę z państwami centralnymi i trafił do Magdeburga. Rosja, na której oparł część rachub Dmowski, najpierw obaliła cara, potem pogrążyła się w rewolucji bolszewickiej. Dmowski przeniósł środek ciężkości swojej działalności na Zachód i zbudował Komitet Narodowy Polski uznawany przez zwycięskie mocarstwa.
Wojna zakończyła się rozwiązaniem, którego nie potrafiłby samodzielnie stworzyć żaden polski polityk. Niemcy zostały pokonane, Austro-Węgry rozpadły się, a Rosja pogrążyła w wojnie domowej. Trzej zaborcy niemal jednocześnie stracili zdolność utrzymywania ziem polskich. Piłsudski miał żołnierzy, konspiracyjne kadry i władzę w Warszawie. Dmowski posiadał uznanie aliantów, program granic oraz aparat dyplomatyczny. Paderewski dostarczył nazwiska, które łączyło oba obozy i budziło zaufanie Zachodu.
Niepodległość nie przyszła więc ani z Magdeburga, ani z Paryża. Nie wyszła wyłącznie z legionowego okopu ani z gabinetu Dmowskiego. Powstała na przecięciu kilku planów, z których każdy częściowo się nie udał. To najbardziej niewygodna prawda dla wyznawców wielkich trumien: Polska odzyskała wolność nie dlatego, że jeden obóz miał rację we wszystkim, lecz dlatego, że różne obozy myliły się w różnych momentach.
Jeżeli kiedykolwiek powstanie wielki film o odrodzeniu Polski, ostatnia scena powinna być prosta. Paderewski gra Chopina. Wykonuje przesadne teatralne gesty, biała czupryna faluje nad fortepianem, a na twarzy pojawia się natchnienie człowieka, który doskonale wie, że patrzy na niego cały świat. Na ekranie przesuwają się obrazy wiwatującego tłumu, rozbrajanych Niemców, legionistów, żołnierzy Błękitnej Armii i delegatów w Wersalu. Kamera zatrzymuje się na moment na twarzach Dmowskiego i Piłsudskiego. Nie podają sobie ręki. Nawet na siebie nie patrzą.
Paderewski uderza w ostatni akord. Dwa fortepiany milkną. Polska zostaje.
Dzień dobry, czy można się skontaktować z Panem drogą mailową?
OdpowiedzUsuń