250 lat Deklaracji Niepodległości. Dlaczego Ameryka wybrała zdrowy rozsądek, a Francja ideologię?

 

4 lipca Amerykanie obchodzą swoje najważniejsze święto narodowe. Są fajerwerki, parady, pikniki i flagi wywieszone niemal przed każdym domem. Dla wielu to po prostu dzień wolny od pracy. Tymczasem warto przypomnieć sobie, co właściwie wydarzyło się 250 lat temu.

Deklaracja Niepodległości nie była tylko aktem zerwania z Wielką Brytanią. Była przede wszystkim nowym sposobem myślenia o państwie i o relacji między obywatelem a władzą. To właśnie wtedy padły słowa, które do dziś brzmią zaskakująco świeżo – że człowiek posiada prawa, których państwo mu nie nadaje, lecz które ma obowiązek szanować. A jeśli władza te prawa łamie, społeczeństwo ma prawo ją zmienić.

Na pierwszy rzut oka nie brzmi to szczególnie rewolucyjnie. Ale w XVIII wieku była to prawdziwa polityczna bomba.

Co ciekawe, zaledwie trzynaście lat później podobne hasła pojawiły się we Francji. Tam również mówiono o wolności, równości i prawach człowieka. Obie rewolucje często wrzuca się do jednego worka jako początek nowoczesnej demokracji.

To jednak bardzo mylące uproszczenie.

Amerykanie i Francuzi używali podobnych słów, ale myśleli o nich zupełnie inaczej.

Rewolucja amerykańska była buntem ludzi, którzy chcieli zachować swoje prawa. Nie zamierzali budować nowego człowieka ani tworzyć idealnego społeczeństwa. Chcieli sami decydować o własnych podatkach, wybierać swoje władze i mieć pewność, że państwo nie będzie ingerowało w ich życie bardziej, niż to konieczne.

Była to rewolucja ludzi nieufnych wobec każdej władzy.

To właśnie dlatego późniejsza Konstytucja Stanów Zjednoczonych nie koncentruje się na tym, jak uczynić państwo silniejszym, lecz jak skutecznie ograniczyć jego możliwości. Ojcowie założyciele nie wierzyli, że politycy są z natury mądrzy i dobrzy. Zakładali raczej, że każda władza może zostać nadużyta, dlatego trzeba ją nieustannie kontrolować.

Francuzi poszli dokładnie w przeciwnym kierunku.

Ich rewolucja bardzo szybko przestała być walką z absolutyzmem, a stała się próbą stworzenia nowego porządku społecznego. Nie wystarczało już ograniczyć władzę króla. Trzeba było przebudować całe społeczeństwo, zmienić obyczaje, osłabić wpływ Kościoła, a nawet stworzyć nowy kalendarz i nowy sposób liczenia czasu.

Pojawiło się przekonanie, że skoro rewolucjoniści reprezentują rozum i wolę ludu, mogą zrobić wszystko.

Historia pokazała, jak niebezpieczne jest takie myślenie.

Jeszcze niedawno głoszono prawa człowieka, a chwilę później na placach Paryża niemal bez przerwy pracowała gilotyna. W imię wolności odbierano wolność. W imię równości eliminowano przeciwników politycznych. W imię dobra narodu usprawiedliwiano terror.

Nie chodzi o to, że Ameryka była krajem idealnym. Nie była.

Państwo, które pisało o wolności wszystkich ludzi, jednocześnie tolerowało niewolnictwo. To jedna z największych sprzeczności w historii Stanów Zjednoczonych. Ale właśnie ta sprzeczność pokazuje coś istotnego. Amerykanie stworzyli system, który pozwalał wracać do własnych zasad i stopniowo je urzeczywistniać. To dlatego późniejsze pokolenia mogły powoływać się na Deklarację Niepodległości, domagając się zniesienia niewolnictwa czy równych praw obywatelskich.

Deklaracja stała się narzędziem naprawiania państwa, a nie usprawiedliwiania przemocy.

Dziś, po 250 latach, wielu komentatorów twierdzi, że amerykańska demokracja przeżywa najgłębszy kryzys od czasów wojny secesyjnej. Wystarczy spojrzeć na poziom politycznej polaryzacji. Republikanie i Demokraci nie spierają się już tylko o podatki czy wydatki budżetowe. Coraz częściej odnoszą wrażenie, że stawką wyborów jest przyszłość samego państwa.

To rzeczywiście może niepokoić.

Jednocześnie warto pamiętać, że twórcy amerykańskiej republiki nie zakładali, iż społeczeństwo będzie zgodne. Wręcz przeciwnie. Wiedzieli, że ludzie mają odmienne interesy i poglądy. Dlatego stworzyli system oparty na sporze, równowadze instytucji i wzajemnym ograniczaniu się władz.

Amerykańska demokracja nigdy nie miała być spokojna. Miała być odporna.

Być może właśnie dlatego, mimo ogromnych napięć, spory nadal rozstrzygane są przede wszystkim przy urnach wyborczych, w sądach i w Kongresie.

To nie znaczy, że wszystko działa idealnie. Zaufanie do instytucji maleje, media są oskarżane o stronniczość, a politycy coraz częściej mobilizują wyborców poprzez emocje. Jednak pytanie pozostaje dokładnie takie samo jak przed dwoma i pół wiekami: jak daleko może sięgać władza państwa i kto powinien ją kontrolować?

Nieprzypadkowo właśnie wokół tego pytania koncentrują się współczesne spory polityczne w Stanach Zjednoczonych. Jedni uważają, że największym zagrożeniem jest zbyt silny rząd federalny. Inni obawiają się osłabienia instytucji demokratycznych. Obie strony powołują się przy tym na tę samą tradycję wywodzącą się z 1776 roku.

I być może to jest największa siła amerykańskiej Deklaracji Niepodległości.

Nie obiecuje stworzenia idealnego społeczeństwa. Nie twierdzi, że istnieje grupa ludzi, która zna jedyną słuszną drogę. Nie daje państwu prawa do wychowywania obywateli według jednej wizji świata.

Przypomina natomiast o czymś znacznie prostszym – że państwo istnieje dla obywatela, a nie obywatel dla państwa.

To brzmi niemal banalnie.

A jednak historia ostatnich 250 lat pokazuje, że właśnie te proste zasady okazały się trwalsze niż najbardziej efektowne i najbardziej rewolucyjne projekty przebudowy świata.