Kłuszyn – zwycięstwo wielkie, ale czy naprawdę zmarnowane?

 

Bitwa pod Kłuszynem pozostaje jednym z największych triumfów polskiego oręża. Kilka tysięcy żołnierzy pod dowództwem Stanisława Żółkiewskiego rozbiło wielokrotnie liczniejszą armię rosyjsko-szwedzką i otworzyło drogę do Moskwy. Wydawało się, że Rzeczpospolita stoi u progu największego sukcesu politycznego w swojej historii.

To właśnie w tym miejscu pojawia się najczęściej powtarzana teza: Zygmunt III Waza zmarnował zwycięstwo pod Kłuszynem.

Rzeczywiście, wielu historyków uważa, że wystarczyło zaakceptować warunki moskiewskich bojarów, wysłać królewicza Władysława do Moskwy i historia Europy potoczyłaby się zupełnie inaczej.

Problem polega na tym, że taka ocena powstaje z perspektywy człowieka, który zna zakończenie tej historii.

Zygmunt III tej wiedzy nie miał.

Dla nas Moskwa z 1610 roku jest punktem na osi czasu. Dla niego była państwem pogrążonym w chaosie Wielkiej Smuty, gdzie carowie zmieniali się błyskawicznie, bojarzy przechodzili z jednej strony na drugą, a spiski i zamachy stanowiły codzienność polityki.

Czy naprawdę można było spokojnie wysłać tam szesnastoletniego następcę polskiego tronu?

Łatwo powiedzieć, że należało zaryzykować. Znacznie trudniej odpowiedzieć na pytanie, kto wziąłby odpowiedzialność za życie królewicza, gdyby kilka miesięcy później został zamordowany przez jedną z walczących frakcji.

Nie wolno zapominać, że bojarzy nie proponowali podporządkowania Moskwy Rzeczypospolitej. Oferowali koronę Władysławowi pod własnymi warunkami. Oczekiwali jego przejścia na prawosławie i akceptacji rosyjskich zasad sprawowania władzy. Bardzo szybko mógłby przestać być polskim królewiczem, a stać się zakładnikiem rosyjskiej polityki.

To nie oznacza, że Zygmunt III podjął decyzję idealną.

Być może zabrakło mu elastyczności. Być może zbyt mocno kierował się interesem dynastii. Być może nie potrafił wykorzystać wyjątkowej sytuacji stworzonej przez zwycięstwo Żółkiewskiego.

Nie można jednak sprowadzać jego decyzji do zwykłej politycznej krótkowzroczności.

Kłuszyn pokazuje bowiem coś znacznie bardziej uniwersalnego.

Historia nie jest grą komputerową, w której po wygranej bitwie automatycznie przejmuje się kontrolę nad zdobytym terytorium. Między sukcesem wojskowym a sukcesem politycznym zawsze istnieje ogromna przestrzeń pełna ryzyka, niepewności i decyzji podejmowanych przy bardzo ograniczonej wiedzy.

To właśnie dlatego bitwa pod Kłuszynem jest tak fascynująca.

Pokazuje nie tylko potęgę husarii i talent Stanisława Żółkiewskiego. Pokazuje również dramat politycznych wyborów, w których nie było rozwiązań idealnych.

Być może największą lekcją Kłuszyna nie jest więc pytanie, dlaczego nie utrzymaliśmy Moskwy.

Znacznie ciekawsze jest inne pytanie:

Czy jakikolwiek europejski monarcha, mając przed sobą pogrążone w wojnie domowej państwo i szesnastoletniego syna, rzeczywiście podjąłby większe ryzyko niż Zygmunt III Waza?

Historia nie daje na to jednoznacznej odpowiedzi. I właśnie dlatego, ponad czterysta lat po bitwie, Kłuszyn pozostaje nie tylko symbolem wielkiego zwycięstwa, ale także jednej z najbardziej fascynujących debat o granicach odwagi i politycznego realizmu.