To właśnie o Powstaniu Warszawskim najłatwiej wydawać wyroki po osiemdziesięciu latach. Z perspektywy współczesnego historyka wszystko wydaje się oczywiste: należało poczekać, nie rozpoczynać walki, ocalić miasto i jego mieszkańców. Problem polega na tym, że taka wiedza była dostępna dopiero po zakończeniu wojny. Dowódcy Armii Krajowej podejmowali decyzję w zupełnie innych realiach.
Latem 1944 roku III Rzesza chwiała się w posadach. Na zachodzie alianci po lądowaniu w Normandii przełamywali niemiecką obronę. We Włoszech Wehrmacht wycofywał się na kolejne linie oporu. Na froncie wschodnim Armia Czerwona rozbiła Grupę Armii „Środek”, a jej czołówki zbliżały się do Warszawy. Kilka dni wcześniej doszło do nieudanego zamachu na Hitlera, co dodatkowo pogłębiało wrażenie chaosu w niemieckim aparacie władzy. Jednocześnie w Moskwie ogłoszono Manifest PKWN, wyraźnie pokazujący, że Stalin przygotowuje własny ośrodek władzy dla powojennej Polski. W samej Warszawie Niemcy nakazali stawienie się około 100 tysięcy mężczyzn do prac fortyfikacyjnych, co groziło dekonspiracją struktur Armii Krajowej i świadczyło o przygotowaniach do obrony miasta. W takich okolicznościach decyzja o rozpoczęciu walki nie była efektem romantycznego uniesienia, lecz odpowiedzią na gwałtownie zmieniającą się sytuację strategiczną.
Dlatego często mówi się, że dowództwo AK stanęło przed „tragicznym wyborem”. To określenie jest jednak mylące. W klasycznym rozumieniu tragedii istnieją przynajmniej dwie realne drogi postępowania. W lipcu 1944 roku takich dróg praktycznie nie było. Rezygnacja z walki nie oznaczała powrotu do normalności. Oznaczała pozostawienie inicjatywy zarówno Niemcom przygotowującym obronę Warszawy, jak i Stalinowi, który zamierzał zlikwidować Polskie Państwo Podziemne.
Zwolennicy tezy o „niepotrzebnym Powstaniu” zazwyczaj zakładają, że brak walk oznaczałby automatyczne ocalenie miasta. Jest to jednak hipoteza, której nie potwierdzają doświadczenia innych miast frontowych ani polityka prowadzona przez III Rzeszę w ostatnim okresie wojny. Sam fakt, że Niemcy rozpoczęli przygotowania fortyfikacyjne, pokazuje, iż Warszawa miała dla nich znaczenie militarne wykraczające daleko poza rolę zwykłego miasta okupowanego.
Nie oznacza to oczywiście, że decyzja o rozpoczęciu Powstania była wolna od ryzyka lub błędów. Oznacza natomiast, że należy ją oceniać w świetle informacji dostępnych ówczesnym dowódcom, a nie wiedzy zdobytej po zakończeniu wojny. Historia nie jest egzaminem rozwiązywanym z odpowiedziami wydrukowanymi na końcu podręcznika.
Być może najważniejsze pytanie nie brzmi więc: „Czy Powstanie powinno wybuchnąć?”, lecz: „Jaką realną alternatywę mieli jego dowódcy?”. Dopóki nie zostanie udzielona przekonująca odpowiedź na to drugie pytanie, łatwe oskarżenia o „zbiorowe patriotyczne szaleństwo” pozostaną raczej publicystycznym sloganem niż rzetelną oceną historyczną.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz