Propaganda najbardziej lubi ludzi, których życiorys ma zastąpić dowody. Urzędnik przeciwnika jest podejrzany, anonimowy informator niewiarygodny, a prezenter państwowej telewizji mówi dokładnie to, za co mu płacą. Zupełnie inaczej działa człowiek w polskim mundurze, który przechodzi na stronę Białorusi i oznajmia, że widział zbrodnie. Od tego momentu nie przemawia już Mińsk. Przemawia rzekomy świadek „z samego wnętrza systemu”.
Emil Czeczko zdezerterował na Białoruś w grudniu 2021 roku. Reżimowa propaganda natychmiast zrozumiała, co dostała w prezencie. Polski żołnierz opowiadający o egzekucjach migrantów i masowych grobach był wart więcej niż kilkadziesiąt konferencji białoruskich urzędników. Mundur stawał się certyfikatem autentyczności, dezercja dowodem odwagi, a oskarżenia — choć nie zostały poparte sprawdzalnymi dowodami — miały brzmieć jak zeznanie człowieka, który nie mógł już dłużej milczeć.
Życiorys nowego bohatera humanitarnego był jednak mniej wzniosły niż przygotowana dla niego scenografia. Jeszcze przed dezercją Czeczko został skazany przez sąd pierwszej instancji za psychiczne i fizyczne znęcanie się nad własną matką. Sąd ustalił, że nadużywał alkoholu, poniżał kobietę, zmuszał ją do kupowania papierosów i alkoholu, groził pozbawieniem życia, a 7 maja 2021 roku wielokrotnie uderzył ją w twarz i tył głowy, zaciskał ręce na jej szyi oraz uderzył pięścią i głową. Po jego ucieczce Sąd Okręgowy w Olsztynie utrzymał wyrok: sześć miesięcy ograniczenia wolności, roczny zakaz zbliżania się do matki oraz obowiązek powstrzymywania się od nadużywania alkoholu. wiadomosci.onet.pl
Białoruskim mediom przemoc domowa nie przeszkodziła zrobić z niego moralnego oskarżyciela Polski. Przeciwnie, niewygodny fragment biografii można było po prostu wyciąć, podobnie jak z opowieści o granicy wycinano podróż migrantów przez Mińsk. Człowiek prawomocnie skazany za znęcanie się nad matką został przedstawiony jako szczególnie wrażliwe sumienie, które zbuntowało się przeciwko rzekomemu okrucieństwu polskich służb. Propaganda rzadko bywa wybredna w doborze świętych, o ile święty potrafi wypowiedzieć właściwe oskarżenie przed kamerą.
Czeczko został obsadzony w roli przygotowanej jeszcze przed jego przybyciem. Miał być ofiarą własnych przełożonych, świadkiem systemu zabijania ludzi oraz żywym dowodem na istnienie zbrodni ukrywanych przez Warszawę. Jego wypowiedzi przekazywano dalej nie dlatego, że udało się je potwierdzić, lecz dlatego, że pasowały do gotowej opowieści. Polska nie miała już tylko brutalnie odpychać migrantów. Miała mordować ich w sposób zorganizowany, a następnie ukrywać ciała.
Nie był potrzebny spójny materiał dowodowy. Wystarczał człowiek powtarzający szczegółowe oskarżenia przed kamerami. Liczby, opisy miejsc i dramatyczne wspomnienia tworzyły pozór bezpośredniego doświadczenia. Odbiorca zaczynał sobie wyobrażać zdarzenia, a wyobrażenie po kilku powtórzeniach łatwo pomylić z wiedzą.
Operacja z wykorzystaniem dezertera pokazuje, że w wojnie informacyjnej liczy się nie tylko treść komunikatu. Równie ważny jest człowiek, któremu zostanie on włożony w usta. To dlatego reżimy tak chętnie pokazują byłych funkcjonariuszy, skruszonych opozycjonistów, jeńców albo cudzoziemców zachwyconych porządkiem panującym w autorytarnym państwie. Ich życiorys ma wykonać pracę, której nie potrafią wykonać dowody.
Wypowiedzi osoby przedstawianej jako uczestnik wydarzeń nie wolno oczywiście odrzucać automatycznie. Świadkowie ujawniali zbrodnie, które władze próbowały ukrywać, a dezerter również może mówić prawdę. Właśnie dlatego jego relację należy sprawdzić, porównać z innymi źródłami i ustalić, czy podawane szczegóły znajdują jakiekolwiek potwierdzenie. Propaganda proponuje drogę krótszą: albo natychmiast uwierzyć człowiekowi w mundurze, albo zostać obrońcą zbrodni, o których właśnie opowiedział.
Polska odpowiedź nie powinna była ograniczać się do przypominania, że Czeczko był dezerterem, człowiekiem skazanym i mającym poważne problemy z alkoholem. Wszystkie te fakty podważały jego wiarygodność, lecz nie zastępowały rozbioru konkretnych oskarżeń. Automatyczne potępienie osoby bez wykazania fałszu jej twierdzeń pozostawia wrażenie, że państwo atakuje świadka, ponieważ obawia się treści zeznań. Mińsk właśnie na taką reakcję liczył.
Finał tej historii był ponury i nigdy nie został wiarygodnie wyjaśniony przez niezależne źródła. Dnia 17 marca 2022 roku białoruski Komitet Śledczy poinformował, że Czeczko został znaleziony powieszony w miejscu zamieszkania w Mińsku. Władze Białorusi deklarowały badanie różnych wersji, w tym udziału osób trzecich, ale wiadomości pochodzące od instytucji państwa Łukaszenki trudno traktować jak rezultat przejrzystego postępowania. Można zatem stwierdzić, w jaki sposób znaleziono jego ciało, lecz nie ma podstaw, aby z pewnością orzekać, czy popełnił samobójstwo, został zabity, czy też doszło do innego zdarzenia.
Nie wiadomo również, czy Czeczko mówił przed kamerami dobrowolnie, pod presją, czy dla korzyści, których spodziewał się po otrzymaniu azylu. Wiadomo natomiast, że białoruski aparat wykorzystał go do chwili, w której mógł służyć jako polski żołnierz oskarżający Polskę. Trzy miesiące po dezercji nie żył, a system, który uczynił z niego medialnego świadka, nie dopuścił do niezależnego wyjaśnienia okoliczności jego śmierci.
Przypadek Czeczki nie jest więc jedynie historią dezertera o wyjątkowo ponurej biografii. Pokazuje sposób produkowania autorytetu na potrzeby operacji informacyjnej. Człowiek może zostać zamieniony w nośnik przekazu równie łatwo jak fotografia, film albo dokument z pieczęcią. Mundur, emocje i szczegóły życiorysu tworzą dekorację, za którą ukrywa się brak potwierdzenia.
Propaganda nie potrzebowała człowieka uczciwego ani wiarygodnego. Potrzebowała Polaka w mundurze gotowego powiedzieć to, co Mińsk chciał usłyszeć. Kiedy wykonał swoją rolę, pozostała po nim seria nagrań, prawomocny wyrok za znęcanie się nad matką oraz ciało znalezione w mińskim mieszkaniu. Świadek miał mówić wszystko. O jego własnym końcu nie pozwolono już wiarygodnie opowiedzieć nikomu.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz