Wojna informacyjna zaczyna się zwykle od obrazu. Kto pierwszy pokaże płaczące dziecko, ranną kobietę albo człowieka leżącego w błocie, ten na kilka godzin otrzymuje prawo do wyjaśniania całego wydarzenia. Późniejsze sprostowania mogą być prawdziwe, dokładne i podpisane przez siedem urzędów. Będą jednak przypominały człowieka wbiegającego na dworzec z informacją, że pociąg, który właśnie odjechał, powinien był jechać w przeciwnym kierunku.
Podczas kryzysu na granicy polsko-białoruskiej Mińsk dobrze rozumiał znaczenie pierwszego kadru. Białoruskie służby kontrolowały dostęp do własnej strony granicy, wybierały miejsca dogodne dla kamer i dostarczały mediom obrazów migrantów koczujących w lesie. Historia rozpoczynała się dokładnie w chwili, w której polski funkcjonariusz nie pozwalał komuś przejść przez zasieki. Wcześniejsza podróż przez Mińsk, działalność pośredników i rola białoruskich służb znikały. Propaganda nie musiała fałszować każdego zdjęcia. Wystarczyło, że odpowiednio wybierała początek opowieści.
Polskie państwo postanowiło odpowiedzieć w sposób znany administracjom od czasów wynalezienia pieczęci: ograniczyło dostęp do miejsca zdarzeń i zapewniło, że panuje nad sytuacją. Istniały powody operacyjne, aby dziennikarze nie poruszali się swobodnie pomiędzy stanowiskami wojska i Straży Granicznej. Rozsądne ograniczenie bezpieczeństwa przerodziło się jednak w informacyjną blokadę, a każda blokada tworzy rynek dla pogłoski. Jeżeli niezależny reporter nie może sprawdzić, co wydarzyło się po polskiej stronie, odbiorca zaczyna wybierać między komunikatem urzędu a materiałem pokazanym przez przeciwnika.
Komunikat urzędu ma zresztą w takim starciu niewielkie szanse. Zawiera datę, podstawę prawną, trzy zastrzeżenia i zdanie o prowadzonych czynnościach. Po drugiej stronie stoi zdjęcie przemarzniętego dziecka. Biurokracja wymaga namysłu, obraz żąda natychmiastowego oburzenia. Zanim rzecznik ustali, czy może podać godzinę zdarzenia, fotografia zdąży obiec internet, otrzymać tysiące komentarzy i stać się dowodem na wszystko, co odbiorcy wcześniej myśleli o polskim państwie.
Władza najwyraźniej uznała, że brak świadków zwiększa jej kontrolę nad przekazem. Osiągnęła skutek odwrotny. Gdy dziennikarzy odsunięto, każda plotka zaczęła brzmieć prawdopodobnie, a każde urzędowe zaprzeczenie mogło zostać przedstawione jako próba ukrycia prawdy. Państwo zachowywało kontrolę nad terenem, lecz oddawało przeciwnikowi swobodę opowiadania o tym, co na tym terenie się dzieje.
Niezależny dziennikarz nie jest luksusowym dodatkiem do kryzysu ani wycieczką szkolną wymagającą opieki funkcjonariusza. Może potwierdzić wersję władz, ale może również ujawnić ich błąd. Właśnie dlatego jego obecność zwiększa wiarygodność państwa bardziej niż kolejny rzecznik zapewniający, że wszystkie procedury zostały zachowane. Jeżeli reporter widział zatrzymanie, rozmawiał z mieszkańcami i zna miejsce wykonania nagrania, trudniej wmówić odbiorcom, że materiał powstał w innym kraju albo przedstawia zupełnie inne wydarzenie.
Otwartość nie oznacza transmisji na żywo z rozmieszczenia oddziałów. Można wyznaczać obszary dostępne dla mediów, opóźniać publikację informacji operacyjnych i chronić dane funkcjonariuszy. Różnica między rozsądnym ograniczeniem a informacyjną pustynią jest jednak zasadnicza. Na pustyni wyrasta wszystko, zwłaszcza chwasty, których nasiona dostarcza sąsiednie państwo.
Najgorszą odpowiedzią pozostaje udawanie wszechwiedzy. W kryzysie część informacji jest niepełna, niektóre relacje okazują się sprzeczne, a ustalenie przebiegu zdarzeń wymaga czasu. Państwo, które potrafi powiedzieć „tego jeszcze nie wiemy”, buduje wiarygodność skuteczniej niż instytucja mająca gotową odpowiedź, zanim zakończyło się zdarzenie. Obywatel nie oczekuje nieomylności. Chce wiedzieć, że pomyłka zostanie przyznana, a kłamstwo nie zostanie przykryte kolejnym komunikatem.
Granicy nie chroni się wyłącznie płotem, patrolem i kamerą termowizyjną. Trzeba również chronić możliwość ustalenia, co wydarzyło się przed kamerą. Jeżeli państwo usuwa niezależnych świadków, nie likwiduje opowieści. Pozwala jedynie, aby napisał ją ktoś stojący po drugiej stronie zasieków.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz