Nie każda klęska pozostawia po sobie pole bitwy. Czasem państwo przegrywa wojnę, podpisuje pokój, oddaje kilka grodów i nadal istnieje. Polska w latach trzydziestych XI wieku znalazła się w sytuacji znacznie gorszej. Przestała działać nie dlatego, że jeden wróg okazał się silniejszy, lecz dlatego, że niemal jednocześnie pękły wszystkie elementy podtrzymujące młodą monarchię: dynastia, armia, administracja, Kościół oraz posłuszeństwo ludności. Po niespełna stu latach od chrztu Mieszka I państwo Piastów znalazło się o krok od przejścia do archeologii.
Bolesław Chrobry pozostawił synowi dziedzictwo imponujące. Pokonał cesarza Henryka II w długiej wojnie zakończonej pokojem budziszyńskim w 1018 roku, utrzymał Milsko i Łużyce, przez krótki czas panował w Czechach, a następnie ruszył na Kijów. Wyprawa ruska przyniosła łupy, sławę i odzyskanie Grodów Czerwieńskich. Koronacja z 1025 roku postawiła Polskę w szeregu chrześcijańskich królestw. Chrobry umierał jako zwycięzca, który zostawiał synowi państwo większe i znacznie potężniejsze niż to, które sam odziedziczył.
Pozostawił mu jednak również rachunek.
Podboje trzeba było utrzymać, grodów bronić, drużynę opłacać, a sąsiadów stale pilnować. Łużyce i Milsko interesowały cesarstwo, Ruś chciała odzyskać utracone ziemie, Czesi pamiętali upokorzenie swojej dynastii, a Pomorze tylko czekało na osłabienie piastowskiego centrum. Państwo Chrobrego przypominało wojownika w ciężkiej zbroi: wyglądało groźnie, lecz każdy kolejny krok kosztował coraz więcej sił. Dopóki żył twórca tego systemu, całość trzymała się jego autorytetem, pieniędzmi i zwycięstwami. Po jego śmierci okazało się, że potęga nie zdążyła jeszcze zapuścić korzeni.
Mieszko II nie był władcą nieudolnym ani gnuśnym, choć właśnie taki obraz pozostawiła późniejsza tradycja. Był wykształcony, znał łacinę i grekę, prowadził samodzielną politykę, a w pierwszych latach panowania dwukrotnie uderzył na Saksonię. Kontynuował więc linię ojca zamiast natychmiast szukać porozumienia z cesarstwem. Na papierze wyglądało to jak dowód energii. W rzeczywistości nowy król rozpoczynał kolejne starcie, zanim zdążył zabezpieczyć tyły.
Najgroźniejsi przeciwnicy znajdowali się wewnątrz dynastii. Starszy przyrodni brat Mieszka, Bezprym, został przez Chrobrego odsunięty od następstwa. Młodszy Otton również nie zamierzał pogodzić się z pełnią władzy skupioną w rękach jednego człowieka. Obaj opuścili kraj i zaczęli szukać sprzymierzeńców. Bezprym związał się z Jarosławem Mądrym, natomiast Otton szukał pomocy w Cesarstwie. Bracia nie występowali już jako członkowie jednej dynastii spierający się o podział ojcowizny. Stali się przewodnikami obcych armii prowadzących je przeciwko własnemu państwu.
W 1031 roku na Polskę spadły niemal równoczesne uderzenia ze wschodu i zachodu. Cesarz Konrad II zaatakował ziemie nad Łabą, a Jarosław Mądry i Mścisław ruszyli z Rusi, przywracając Bezpryma do gry o tron. Mieszko nie miał wystarczających sił, aby walczyć na dwóch krańcach rozległego terytorium. Uciekł do Czech, prawdopodobnie licząc, że skonfliktowany z cesarzem książę Udalryk udzieli mu schronienia. Rachunek był logiczny, tylko wynik okazał się fatalny. Czesi uwięzili polskiego króla, a według Galla Anonima także go wykastrowali, mszcząc się za wcześniejsze okrucieństwa Chrobrego wobec czeskich Przemyślidów.
Bezprym przejął władzę dzięki Rusinom, lecz natychmiast podporządkował się cesarzowi. Odesłał Konradowi II polską koronę oraz pozostałe insygnia monarsze, rezygnując z pozycji królestwa. Był to symboliczny pogrzeb polityki prowadzonej przez Chrobrego i Mieszka. Jeszcze sześć lat wcześniej arcybiskup nakładał polską koronę na głowę nowego monarchy. Teraz jego brat pakował ją do skrzyni i wysyłał zachodniemu sąsiadowi w charakterze dowodu posłuszeństwa.
Rządy Bezpryma trwały zaledwie kilka miesięcy. Nowy książę próbował rozprawić się z przeciwnikami za pomocą terroru, lecz szybko został zamordowany, prawdopodobnie z inicjatywy własnych ludzi. Mieszko wrócił z czeskiego więzienia, ale nie odzyskał dawnej pozycji. W 1032 roku na zjeździe w Merseburgu musiał zrzec się tytułu królewskiego i zgodzić na podział państwa między siebie, Ottona oraz ich krewnego Dytryka. Zdołał później ponownie zjednoczyć część ziem, jednak nie miał już czasu na pełną odbudowę. Zmarł nagle 10 lub 11 maja 1034 roku, pozostawiając młodego syna, rozbite elity i kraj zmęczony wojną.
Śmierć króla usunęła ostatnią podporę dawnego porządku. Kazimierz, później nazwany Odnowicielem, był zbyt młody i pozbawiony wystarczającego zaplecza. Możnowładcy walczyli o wpływy, lokalni naczelnicy uniezależniali się od centrum, a ludność wystąpiła przeciwko systemowi, który kojarzył się z daninami, przymusową pracą, służbą wojskową i religią narzuconą przez książęcy dwór. Tak zwana reakcja pogańska nie była jedynie próbą przywrócenia kultu Peruna. Łączyła bunt religijny z rewolucją społeczną wymierzoną w możnych, duchowieństwo i rozbudowany aparat piastowskiej monarchii.
Możliwe, że wystąpieniami kierowali wołchwowie, słowiańscy kapłani, wróżbici i strażnicy dawnych obrzędów. Brakuje jednak źródeł pozwalających opisać jedno dowództwo albo wspólny program rebelii. W różnych częściach kraju bunt mógł przybierać odmienną postać: tutaj palono świątynie, gdzie indziej mordowano duchownych, usuwano urzędników albo odmawiano świadczeń na rzecz grodu. Dla jednych była to walka o dawnych bogów, dla innych zemsta na poborcach i panach. Rewolucje rzadko pytają uczestników o jednolite uzasadnienie. Wystarcza im wspólny przeciwnik.
Dawna wiara nie wróciła jednak w postaci uporządkowanego państwa pogańskiego. Zniknięcie władzy centralnej stworzyło pustkę, którą natychmiast zaczęli wypełniać lokalni przywódcy. Na Mazowszu dawny cześnik Mieszka II, Miecław, zbudował własne państwo. Pomorze wyzwoliło się spod zwierzchnictwa Piastów i powróciło do miejscowych struktur politycznych oraz religijnych. Poszczególne ziemie coraz mniej łączyło ze sobą poza wspomnieniem władzy, która jeszcze niedawno wydawała się niezwyciężona.
Największa katastrofa dopiero nadchodziła. Czeski książę Brzetysław zrozumiał, że na północy nie ma już przeciwnika zdolnego bronić granic. W 1038 lub 1039 roku jego armia zajęła Śląsk, a następnie wkroczyła do Wielkopolski. Nie była to zwykła wyprawa łupieżcza. Czesi systematycznie niszczyli polityczne i kościelne centra monarchii, zabierali kosztowności, wywozili ludność oraz likwidowali materialne podstawy ewentualnej odbudowy.
Szczególnie ucierpiało Gniezno. Brzetysław zabrał stamtąd relikwie św. Wojciecha, Pięciu Braci Męczenników oraz szczątki pierwszego arcybiskupa gnieźnieńskiego Radzima Gaudentego. Dla średniowiecznego państwa kradzież relikwii była czymś więcej niż rabunkiem cennego przedmiotu. Święty patron potwierdzał rangę metropolii i prawa dynastii, a jego obecność przyciągała pielgrzymów oraz legitymizowała władzę. Przeniesienie szczątków św. Wojciecha do Pragi miało ogłosić całemu chrześcijańskiemu światu, że centrum polityczne i religijne regionu przesunęło się z Polski do Czech.
Zniszczono również Poznań, a ludność Giecza przesiedlono w okolice Pragi. Spustoszono grody, kościoły, książęce rezydencje i warsztaty rzemieślnicze. Gall Anonim zanotował później, że w kościołach św. Wojciecha w Gnieźnie oraz św. Piotra w Poznaniu dzikie zwierzęta urządzały sobie legowiska. Kronikarz niewątpliwie budował dramatyczny obraz, lecz nie musiał wiele dopisywać. Wielkopolska, z której Piastowie rozpoczęli podbój sąsiednich ziem, wyglądała jak opuszczone zaplecze przegranej cywilizacji.
Brzetysław przyłączył Śląsk do Czech i wrócił z ogromnymi łupami. Nie próbował podbić całej Polski, ponieważ nie było już czego podbijać jako jednej politycznej całości. Mazowsze należało do Miecława, Pomorze było samodzielne, Wielkopolska leżała w ruinach, a Małopolska broniła się dzięki własnym grodom i ocalałym strukturom kościelnym. Państwo założone przez Mieszka I i wyniesione do rangi królestwa przez Chrobrego rozpadło się na części w ciągu kilkunastu lat.
Katastrofy nie spowodował jeden nieudolny władca. Złożyły się na nią nadmiernie rozbudowane ambicje Chrobrego, wojny Mieszka II, zdrada jego braci, interwencje Cesarstwa i Rusi, bunt możnych, opór ludności, kryzys chrystianizacji oraz czeski najazd. Każdy czynnik z osobna byłby groźny, lecz możliwy do opanowania. Razem stworzyły mechanizm, w którym jedna klęska otwierała drogę następnej. Najazd osłabił dynastię, słabość dworu zachęciła buntowników, rebelia zniszczyła administrację, a chaos zaprosił Brzetysława.
Około 1039 roku Polska nie miała króla, korony, stałej armii ani powszechnie uznawanego ośrodka władzy. Straciła znaczną część terytorium, a jej dawne stolice zostały obrabowane lub zburzone. Gdyby wówczas ktoś narysował mapę Europy, mógłby bez większego błędu pominąć państwo Piastów. Nazwy ziem pozostałyby na swoim miejscu, lecz łącząca je konstrukcja przestała istnieć.
Właśnie wtedy na zachodzie pojawił się młody wygnaniec noszący nazwisko dynastii, która wszystko utraciła. Nie miał korony, skarbca ani kraju gotowego go przyjąć. Miał matkę spokrewnioną z cesarzami, prawa do tronu i garstkę ludzi przekonanych, że ruiny można jeszcze poskładać. Było to niewiele. Dla państwa, którego już właściwie nie było, musiało wystarczyć.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz