Gen. Zygmunt Berling, 1943 r. Autor fotografii nieznany. Źródło: Centralne Archiwum Wojskowe / Wikimedia Commons. Domena publiczna (PD-Poland, PD-anon-70-EU).
15 września 1944 roku Zygmunt Berling znalazł się w sytuacji, której jeszcze kilka tygodni wcześniej zapewne nie potrafił sobie wyobrazić. Jego 1. Armia Wojska Polskiego stała na prawym brzegu Wisły, naprzeciw miasta, w którym od półtora miesiąca walczyła Armia Krajowa. Praga została zdobyta, Niemcy wysadzili mosty, lecz po drugiej stronie rzeki nadal utrzymywały się powstańcze dzielnice. Berling miał pod rozkazami polskich żołnierzy, wśród których wielu przeszło przez sowieckie zesłanie i łagry. Teraz patrzyli na płonącą Warszawę. Wkrótce część z nich miała jako jedyna regularna polska formacja dotrzeć bezpośrednio do walczących powstańców.
Wokół tej przeprawy powstała później legenda niemal doskonała. Berling, człowiek związany z Moskwą, miał w decydującym momencie przypomnieć sobie, że jest polskim oficerem, sprzeciwić się sowieckiemu dowództwu i samowolnie rzucić swoje dywizje na pomoc Warszawie. Stalin miał mu tego nie wybaczyć i właśnie za próbę ratowania Powstania odsunąć go od dowodzenia. Opowieść ma wszystko, czego potrzebuje dobra historyczna legenda: dramatyczny zwrot, konflikt sumienia z posłuszeństwem, osobiste ryzyko i późniejszą karę. Ma tylko jeden problem. Zachowane rozkazy nie potwierdzają, że przeprawa była prywatną wojną Berlinga przeciwko jego sowieckim przełożonym. 15 września sztab 1. Frontu Białoruskiego przekazał 1. Armii WP zadanie dojścia do Wisły, rozpoznania przepraw i przygotowania forsowania rzeki w celu zdobycia przyczółków na zachodnim brzegu. Berling wykonywał więc otrzymane zadanie operacyjne. Nie oznacza to jednak, że legenda jest całkowicie pozbawiona historycznego jądra, ponieważ między wykonywaniem rozkazu a osobistym stosunkiem dowódcy do jego powodzenia istnieje zasadnicza różnica.
Berling mógł rzeczywiście chcieć ratować Warszawę, nie będąc buntownikiem przeciw Stalinowi. Jego własna motywacja, otrzymane zadanie i polityczny cel Kremla nie musiały się pokrywać. Dowódca może wykonywać polecenie przełożonego, a jednocześnie pragnąć, aby jego rezultat poszedł znacznie dalej, niż przewidują plany zwierzchników. W przypadku Berlinga istniały ku temu bardzo konkretne powody.
Sam generał szczególnie źle nadaje się do prostych historycznych szufladek. Pozostał w Związku Sowieckim po wyjściu armii Andersa, związał swoją karierę z tworzonym pod kontrolą Moskwy wojskiem polskim i uczestniczył w budowie politycznego zaplecza nowej władzy. Nie był ukrytym przeciwnikiem Stalina, który przypadkiem znalazł się na czele armii idącej ze wschodu. Był jednym z najważniejszych polskich uczestników przedsięwzięcia organizowanego przez Kreml. Jednocześnie pozostawał polskim oficerem dowodzącym dziesiątkami tysięcy Polaków, a po drugiej stronie Wisły znajdowała się stolica jego kraju. Gdyby jego armia zdołała przejść przez rzekę, połączyć się z AK i odegrać istotną rolę w wyparciu Niemców, Berling osiągnąłby sukces, którego nie mogła mu zapewnić żadna propaganda. Wchodziłby do Warszawy jako dowódca wojska, które przyszło jej z pomocą. Dla człowieka mającego odgrywać ważną rolę w powojennej Polsce byłby to ogromny kapitał wojskowy, polityczny i osobisty. Patriotyzm, ambicja i kalkulacja nie musiały się tutaj wzajemnie wykluczać. Mogły prowadzić dokładnie w tę samą stronę.
Problem zaczynał się na brzegu Wisły. Niemcy, opuszczając Pragę, wysadzili mosty i przygotowali pozycje po zachodniej stronie. Rzekę trzeba było forsować pod ogniem, co wymagało łodzi, pontonów, saperów, artylerii, osłony lotniczej, łączności oraz sprawnego systemu dowożenia amunicji. Piechur mógł przepłynąć kilkaset metrów stosunkowo szybko. Armii nie dało się przewieźć w ten sposób.
Na podstawie dyrektywy dowództwa 1. Frontu Białoruskiego rozpoczęto przygotowania do przepraw. Jednym z najważniejszych kierunków stał się Czerniaków, gdzie wciąż utrzymywały się oddziały AK. Najpierw na zachodni brzeg wysłano rozpoznanie, później ruszyły pododdziały 3. Dywizji Piechoty. W nocy z 15 na 16 września rozpoczęła się przeprawa 9. Pułku Piechoty. Poszczególne opracowania różnią się w szczegółowych danych dotyczących liczebności pierwszego rzutu, ale spór o kilkudziesięciu ludzi nie zmienia istoty wydarzenia. Po raz pierwszy od 1 sierpnia regularni żołnierze polscy nadchodzący ze wschodu znaleźli się bezpośrednio obok powstańców. Przywieźli karabiny maszynowe, rusznice przeciwpancerne, moździerze i amunicję, czyli dokładnie to, czego na Czerniakowie brakowało. Nie był to patrol wysłany po propagandową fotografię. Ci ludzie mieli zdobywać teren, utrzymać go i umożliwić przeprawę następnym oddziałom.
Trudno dzisiaj odtworzyć psychologiczny ciężar tej chwili. Przez półtora miesiąca Armia Czerwona istniała dla Warszawy jednocześnie jako realna potęga wojskowa i niemal abstrakcyjna obietnica. Jej zbliżanie się stanowiło jeden z warunków kalkulacji, na której oparto decyzję o rozpoczęciu Powstania. Potem front zatrzymał się, Stalin odmawiał zachodnim aliantom możliwości korzystania z sowieckich lotnisk podczas lotów pomocowych, a kolejne dzielnice Warszawy ginęły. Teraz z Wisły wychodzili polscy żołnierze. Powstańczy łącznicy pomagali im odnaleźć się w terenie, kierowano ich na stanowiska, broń trafiała do walki. Po sześciu tygodniach oczekiwania pomoc przestała być komunikatem radiowym i odgłosem artylerii zza rzeki. Przybrała postać mokrego, zmęczonego żołnierza stojącego obok na barykadzie.
Pierwsze powodzenie odsłoniło jednak słabość całego przedsięwzięcia. Berling mógł przygotowywać przeprawę, kierować jednostki na wybrane odcinki i próbować wykorzystać sukces pierwszych rzutów, ale nie mógł własną decyzją zmienić priorytetów całego 1. Frontu Białoruskiego. Uchwycenie fragmentu brzegu było zadaniem dla batalionów. Stworzenie trwałego przyczółka, przez który przejdą artyleria, pojazdy, zaopatrzenie i kolejne pułki, wymagało przedsięwzięcia zupełnie innej skali. Do tego potrzebne były środki pozostające poza pełną dyspozycją polskiego dowódcy. Jeżeli przez rzekę przechodzi przede wszystkim piechota, a przeciwnik zachowuje możliwość skoncentrowania przeciw niej artylerii, czołgów i świeżych oddziałów, sukces pierwszej nocy może bardzo szybko zamienić się w śmiertelną pułapkę.
Tak zaczęło się dziać na Czerniakowie. Kolejne grupy żołnierzy docierały do powstańców, lecz przyczółek nie rozwijał się w tempie pozwalającym zamienić lokalne powodzenie w przełamanie niemieckiej obrony. Niemcy szybko zrozumieli zagrożenie i skoncentrowali siły przeciw obrońcom. Żołnierze 1. Armii mieli przed sobą przeciwnika dysponującego czołgami i artylerią, a za plecami Wisłę, przez którą trzeba było przewieźć wszystko, od skrzynki amunicji po rannego człowieka. Powstańcy znali teren, ale byli skrajnie wyczerpani i mieli coraz mniej broni. Spotkały się dwie polskie formacje, z których żadna nie posiadała środków pozwalających samodzielnie odwrócić sytuację.
Właśnie w tym miejscu późniejsza legenda o Berlingu znalazła najlepsze warunki do rozwoju. Według relacji jego córki Alicji Robakiewicz ojciec chciał rozpocząć przeprawę wcześniej i wykorzystać możliwość zaskoczenia Niemców, lecz decyzje sowieckiego dowództwa miały opóźnić dostarczenie potrzebnych środków. W pamięci rodzinnej pojawił się także związek pomiędzy próbą pomocy Warszawie a późniejszym odsunięciem generała od dowodzenia. Takiego świadectwa nie należy lekceważyć, ale nie można stawiać go na równi z dokumentacją operacyjną. Zachowane rozkazy pokazują, że forsowanie Wisły odbywało się w ramach zadań wyznaczonych przez dowództwo 1. Frontu Białoruskiego, a polityczna pozycja Berlinga komplikowała się jeszcze przed warszawską operacją. Piękna historia o generale ukaranym wyłącznie za nieposłuszną próbę ratowania stolicy nie wytrzymuje więc konfrontacji ze źródłami. Pozostaje natomiast znacznie ciekawsza możliwość: Berling w ramach otrzymanego zadania chciał osiągnąć większy sukces, niż jego sowieccy zwierzchnicy uznawali za konieczny.
Najmniej wątpliwości budzą intencje ludzi wysłanych przez niego przez Wisłę. Wielu żołnierzy 1. Armii pochodziło z wschodnich ziem II Rzeczypospolitej, część przeszła przez deportacje i sowieckie zesłanie, inni nie zdążyli wyjść z ZSRR wraz z Andersem. Ich droga do polskiego munduru bywała wynikiem geograficznego przypadku, a nie świadomego wyboru politycznego. Teraz płynęli do miasta, którego część mogła nigdy wcześniej nie widzieć, aby walczyć obok żołnierzy armii podporządkowanej rządowi uznawanemu przez Kreml za przeciwnika. Na Czerniakowie wielkie spory o legalność władz i przyszły ustrój Polski na kilka dni straciły praktyczne znaczenie. Kiedy Niemcy atakowali ten sam dom, żołnierz AK i żołnierz 1. Armii strzelali do tego samego przeciwnika. Jeden mógł mieć za sobą lata konspiracji, drugi Syberię, ale niemiecki pocisk nie pytał, któremu rządowi podlegają.
Określenie „berlingowcy”, choć utrwalone w historiografii i pamięci, łatwo przesłania ten ludzki wymiar. Za nazwiskiem dowódcy znikają konkretni żołnierze i powstaje wrażenie, jak gdyby każdy człowiek w mundurze 1. Armii był świadomym uczestnikiem stalinowskiego projektu politycznego. Dla wielu ta armia była po prostu jedyną dostępną drogą powrotu do Polski. Nie trzeba z tego powodu rehabilitować systemu, który ją stworzył. Polityczna zależność dowództwa od Moskwy i osobista odwaga żołnierza wsiadającego nocą do łodzi mogą być prawdziwe jednocześnie.
Najważniejszy problem znajdował się kilka szczebli wyżej. Jeżeli celem całego sowieckiego dowództwa miało być uratowanie Powstania, samo wysłanie polskiej piechoty przez Wisłę nie mogło wystarczyć. Należało stworzyć operację odpowiedniej skali: zapewnić dostateczną liczbę środków przeprawowych, systematycznie przerzucać ciężką broń, wzmacniać zdobyty teren, utrzymywać silne wsparcie artyleryjskie i lotnicze oraz być gotowym do ponawiania prób mimo strat. Takie przedsięwzięcie byłoby trudne i kosztowne, a jego powodzenie nie było gwarantowane. Niemcy bronili zachodniego brzegu, Warszawa znakomicie nadawała się do obrony, a Armia Czerwona miała za sobą miesiące ciężkiej ofensywy. Forsowanie Wisły na dużą skalę mogło pochłonąć tysiące ludzi i wymagało przesunięcia środków potrzebnych również na innych odcinkach frontu. Właśnie dlatego pytanie o Warszawę nie może brzmieć: czy można było łatwo ją uratować? Nie można było. Trzeba pytać, jak wysoką cenę sowieckie kierownictwo gotowe było zapłacić za ocalenie armii politycznie związanej z rządem londyńskim i czy uznawało ten cel za wystarczająco ważny, aby podporządkować mu większą operację.
Berling znajdował się pomiędzy dwoma poziomami decyzji. Był wystarczająco wysoko, aby posłać polskich żołnierzy na drugi brzeg, lecz za nisko, aby zdecydować, że Warszawa stanie się strategicznym priorytetem całego frontu. Mógł pragnąć sukcesu bardziej niż jego zwierzchnicy, ponieważ wejście do stolicy w roli dowódcy odsieczy dawałoby mu wyjątkową pozycję w powojennej Polsce. Nie czyniło go to przeciwnikiem Stalina ani tajnym sojusznikiem AK. Czyniło go dowódcą posiadającym własne ambicje i własny interes, które przez kilka wrześniowych dni mogły pokrywać się z interesem walczącej Warszawy. Granice tego interesu wyznaczała jednak hierarchia, której Berling był częścią.
Późniejsze wspomnienia generała trzeba czytać właśnie z tą świadomością. Miał powody, aby przedstawiać siebie jako człowieka, który chciał zrobić więcej, lecz został ograniczony przez sowieckie dowództwo. Taka narracja oddzielała jego intencje od katastrofalnego rezultatu i podkreślała polski charakter działań 1. Armii. Nie wynika z tego, że wszystko, co pisał, było nieprawdą, ale pamiętnik dowódcy pozostaje świadectwem człowieka zainteresowanego również własnym miejscem w historii. Znacznie bezpieczniejszy grunt dają rozkazy i przebieg operacji: Berling otrzymał zadanie przygotowania forsowania Wisły, podjął próbę połączenia z powstańcami, a przedsięwzięcie nie było samowolnym buntem przeciwko Rokossowskiemu. Jego skala okazała się zarazem zbyt mała, aby uratować Warszawę.
O rezultacie najlepiej mówią losy żołnierzy. Na warszawskie przyczółki przeprawiły się tysiące ludzi, ale tylko część zdołała później wrócić na prawy brzeg. Na Czerniakowie przestrzeń zajmowana przez obrońców kurczyła się wraz z kolejnymi niemieckimi natarciami, a nadzieja na rozszerzenie przyczółka gasła. Próba pomocy była prawdziwa i prawdziwa była jej klęska. Nie była przedstawieniem urządzonym wyłącznie dla propagandy, ponieważ w przedstawieniach nie tonie się w Wiśle, nie umiera pod niemieckim ostrzałem i nie zostawia rannych w płonących domach. Nie była również operacją na skalę odpowiadającą zadaniu uratowania całego Powstania. Między tymi dwoma stwierdzeniami mieści się historia, która nie potrzebuje ani komunistycznej legendy, ani jej prostego odwrócenia. Berling nie musi zostać bohaterem, aby uznać, że chciał powodzenia przeprawy, podobnie jak rzeczywista ofiara jego żołnierzy nie dowodzi, że Stalin zamierzał za wszelką cenę ocalić Armię Krajową.
Na Czerniakowie spotkały się dwie polskie armie stworzone przez konkurencyjne ośrodki władzy. Jedna wychodziła z konspiracji i uznawała rząd w Londynie, druga przyszła ze wschodu i była związana z systemem budowanym przez Stalina. Za kilka miesięcy ludzie pierwszej będą aresztowani, ścigani albo zmuszani do ujawnienia, a druga stanie się armią nowego państwa. We wrześniu przez kilka dni walczyli obok siebie przeciw Niemcom. Żołnierz AK mógł podać amunicję żołnierzowi 1. Armii, a ten osłaniać jego odwrót, choć państwa, którym obaj służyli, zmierzały już ku otwartemu konfliktowi. Polityka rozdzielała ich na poziomie gabinetów, dowództw i przyszłej Polski, ale na warszawskiej barykadzie wspólny przeciwnik był całkowicie realny. Trudno znaleźć bardziej gorzki obraz roku 1944.
Berling chciał wejść do Warszawy i miał powody, aby chcieć ją uratować. Nie był jednak człowiekiem, który mógł sam zdecydować o jej ocaleniu. Granica jego możliwości przebiegała nie tylko środkiem Wisły, lecz także przez hierarchię sowieckiego dowodzenia. Mógł posłać polskich żołnierzy na drugi brzeg i zrobił to. Nie mógł nadać ich walce skali wielkiej operacji 1. Frontu Białoruskiego ani zmusić Stalina, aby ratowanie AK uznał za strategiczny priorytet. Najbardziej gorzki paradoks tej historii dotyczy więc nie intencji generała, lecz losu jego ludzi. Dotarli do Warszawy, której mieli pomóc, walczyli obok powstańców i ginęli razem z nimi, ale za ich plecami pozostała Wisła. Za nimi nie nadeszła siła wystarczająca, aby lokalny sukces zamienić w odsiecz
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz