Trzeciego września wiwatowano pod ambasadą. Francuzi pozostali za Linią Maginota

 

W niedzielę 3 września 1939 roku Warszawa na chwilę zapomniała o wojnie, która trwała już trzeci dzień. Wiadomość, że Wielka Brytania wypowiedziała wojnę Niemcom, wyprowadziła ludzi na ulice. Przed ambasadą brytyjską zebrał się tłum, pojawiły się flagi, rozległy się okrzyki i hymn. Po południu do wojny przystąpiła także Francja. Dla mieszkańców miasta nie były to suche komunikaty dyplomatyczne. Oznaczały, że Polska nie została sama, że niemiecki napad przestał być lokalną wojną, a Hitler będzie musiał zmierzyć się z potęgami, które zwyciężyły w 1918 roku.

Radość warszawiaków bywa dziś przedstawiana jako dowód naiwności. Łatwo uśmiechać się nad archiwalną fotografią, wiedząc, że francuskie czołgi nie ruszyły w stronę Renu, a brytyjskie samoloty nie pojawiły się nad polskim frontem. Ludzie stojący pod ambasadą nie znali jednak przyszłości. Wiedzieli natomiast, że Polska miała układy sojusznicze, a wojna przeciw Niemcom została pomyślana jako wojna koalicji. Nie oczekiwali cudu. Oczekiwali wykonania zobowiązań, na których oparto bezpieczeństwo państwa.

Polski plan wojny nie zakładał samodzielnego pokonania III Rzeszy. Armia miała stawić opór, związać możliwie duże siły niemieckie i doczekać uderzenia Francji na zachodzie. W maju 1939 roku podczas rozmów wojskowych przyjęto, że francuskie lotnictwo podejmie działania od początku wojny, a główna ofensywa lądowa ruszy piętnastego dnia od rozpoczęcia mobilizacji. Z polskiego punktu widzenia nie był to dodatek do planu „Zachód”, lecz jego warunek. Bez presji na zachodnią granicę Niemiec Wehrmacht mógł skoncentrować niemal cały wysiłek przeciw Polsce.

Trzeciego września zobowiązanie polityczne zostało wykonane. Brytyjskie ultimatum wygasło o godzinie jedenastej czasu londyńskiego, a Neville Chamberlain ogłosił, że Wielka Brytania znajduje się w stanie wojny z Niemcami. Francja wypowiedziała wojnę kilka godzin później. Hitler, który liczył na kolejne ustępstwo zachodnich demokracji, przeliczył się. Wojna polsko-niemiecka stała się konfliktem europejskim, a później światowym. Była to zmiana ogromna, ale jej skutki miały nadejść zbyt późno dla Polski.

Pomiędzy wypowiedzeniem wojny a jej prowadzeniem istniała przepaść. Wielka Brytania była potęgą morską i gospodarczą, lecz na początku września nie dysponowała armią lądową zdolną natychmiast uderzyć na Niemcy. Londyn przygotowywał blokadę, rozwijał siły powietrzne i wysyłał korpus ekspedycyjny do Francji. Były to działania ważne w perspektywie długiej wojny. Nad Bzurą, pod Piotrkowem i na Pomorzu nie mogły jednak zatrzymać ani jednego niemieckiego korpusu pancernego.

Inaczej wyglądało położenie Francji. Jej armia należała do największych na świecie, posiadała ciężką artylerię, broń pancerną i rozbudowany system mobilizacyjny. Większość nowoczesnych niemieckich dywizji walczyła w Polsce, a zachodniej granicy Rzeszy strzegły słabsze oddziały. Niemieckie dowództwo podjęło ryzyko, ponieważ zakładało, że Francuzi nie rozpoczną od razu wielkiej ofensywy. Kalkulacja okazała się trafna.

Francuscy żołnierze nie spędzili całego września w bunkrach. Ograniczone działania w Zagłębiu Saary rozpoczęły się kilka dni po wypowiedzeniu wojny. Oddziały przekroczyły granicę, zajęły opuszczone miejscowości i posunęły się miejscami na głębokość około ośmiu kilometrów. Niemcy wycofali ludność z pasa przygranicznego, pozostawili miny i niewielkie siły osłonowe. Nie doszło do starcia z głównymi umocnieniami Linii Zygfryda ani do operacji, która zmusiłaby Hitlera do przerzucenia na zachód znacznej części wojsk walczących w Polsce.

Tytułowe stwierdzenie, że Francuzi pozostali za Linią Maginota, nie jest więc dosłownym opisem ruchu wojsk. Wyszli poza własne umocnienia, ale nie wyszli z logiki, którą te umocnienia symbolizowały. Posuwali się ostrożnie, rozpoznawali teren i czekali na pełne rozwinięcie mobilizacji. Każdy kilometr traktowano jak zapowiedź wielkiej bitwy materiałowej, chociaż po drugiej stronie nie stała niemiecka armia z 1914 roku, lecz stosunkowo słaba osłona frontu.

Za tą ostrożnością kryło się doświadczenie pierwszej wojny światowej. Francja straciła w niej ponad milion żołnierzy, a pamięć Verdun i ofensyw kończących się tysiącami zabitych nadal kształtowała sposób myślenia dowódców i społeczeństwa. Generał Maurice Gamelin nie chciał rzucać nie w pełni zmobilizowanej armii przeciw umocnieniom. Zamierzał prowadzić wojnę długą, wykorzystać przewagę gospodarczą aliantów i zaczekać, aż brytyjskie siły lądowe osiągną odpowiednią liczebność. Taka strategia mogła mieć sens dla państwa osłoniętego fortyfikacjami i kanałem La Manche. Dla Polski, której armie cofały się każdego dnia, oznaczała wyrok.

Sojusznicy żyli w innym rytmie niż polski front. W Paryżu i Londynie myślano miesiącami oraz latami, w Warszawie liczono dni. Kiedy francuskie patrole wchodziły do opuszczonych wsi w Saarze, Armia „Pomorze” była już rozbita, Armia „Łódź” wycofywała się ku Wiśle, a odwodowa Armia „Prusy” przestawała istnieć jako zwarty związek operacyjny. Dziewiątego września rozpoczęła się bitwa nad Bzurą, największe polskie uderzenie kampanii. Nawet wtedy silna ofensywa na zachodzie mogła zmusić Niemców do podjęcia trudnych decyzji, lecz francuskie działania nie stworzyły takiego zagrożenia.

Dwunastego września w Abbeville zebrała się Najwyższa Rada Wojenna Wielkiej Brytanii i Francji. Przywódcy obu państw postanowili przygotowywać się do długiej wojny i nie podejmować wielkiej operacji lądowej przeciw Niemcom. Ograniczono również działania powietrzne, obawiając się odwetu na własne miasta. Decyzja zapadła w chwili, gdy polskie dowództwo nadal oczekiwało ofensywy przewidzianej w ustaleniach wojskowych. Warszawa nie otrzymała jasnej informacji, że zachodni sojusznicy porzucili zamiar udzielenia Polsce realnej pomocy w trwającej kampanii.

Abbeville obrosło później legendą tajnego wyroku wydanego na Polskę. Rzeczywistość była mniej teatralna, a przez to bardziej gorzka. Chamberlain, Édouard Daladier i Gamelin nie spotkali się po to, aby zdradzić Polaków podczas jednej narady. Potwierdzili strategię, której zasadnicze założenia ukształtowały się wcześniej: unikać kosztownej ofensywy, budować przewagę i prowadzić wojnę na wyczerpanie. Polska została poświęcona nie w wyniku jednego spisku, lecz dlatego, że jej ocalenie nie było dla sojuszników warte ryzyka, które uważali za nadmierne.

Słowo „zdrada” budzi spór, ponieważ miesza dwie różne sprawy. W sensie politycznym Wielka Brytania i Francja nie porzuciły Polski tak, jak rok wcześniej porzuciły Czechosłowację. Wypowiedziały Niemcom wojnę i nie zawarły z Hitlerem kolejnego układu ponad głowami Polaków. Od tej chwili Niemcy musiały liczyć się z konfliktem, którego ostatecznie nie mogły wygrać. W sensie wojskowym zobowiązanie do odciążenia polskiego frontu nie zostało jednak wykonane. Francuska demonstracja w Saarze nie odpowiadała ani wcześniejszym ustaleniom, ani sytuacji armii polskiej.

Nie istniała pewność, że energiczne francuskie uderzenie natychmiast uratowałoby Polskę. Armia francuska potrzebowała czasu na rozwinięcie, teren przygraniczny był trudny, a Linia Zygfryda stanowiła rzeczywistą przeszkodę. Niemcy mogli także dokończyć zasadniczą część kampanii polskiej, zanim przerzuciliby wojska na zachód. Z tych zastrzeżeń nie wynika jednak, że ofensywa nie miała sensu. Wehrmacht walczył wówczas z głównymi siłami daleko od Renu, jego zapasy nie były niewyczerpane, a niemieckie dowództwo obawiało się wojny na dwa fronty. Francuzi mieli najlepszą podczas całej wojny okazję, aby zaatakować Niemcy od zachodu przy minimalnej liczbie niemieckich dywizji w polu.

Zachodnia bierność przyniosła Hitlerowi nagrodę większą niż zajęte przygraniczne wsie mogły mu odebrać. Pozwoliła pobić Polskę po kolei, bez konieczności prowadzenia poważnych walk na dwóch frontach. Po zakończeniu kampanii Wehrmacht przerzucił siły na zachód, uzupełnił straty i przygotował uderzenie na Francję. W maju 1940 roku Niemcy obeszli Linię Maginota przez Ardeny, a państwo, które nie chciało ryzykować ofensywy we wrześniu, samo zostało pokonane w ciągu sześciu tygodni. Ostrożność nie ocaliła Francji. Dała przeciwnikowi czas, którego odmówiono Polsce.

Brytyjskie i francuskie wypowiedzenie wojny nie było mimo wszystko gestem pustym. Utrzymało sprawę polską po stronie walczącej koalicji, przekreśliło możliwość trwałego zalegalizowania niemieckiego podboju i rozpoczęło konflikt, który zakończył się zniszczeniem III Rzeszy. Polacy zapłacili jednak za tę perspektywę cenę natychmiastową. Państwo zostało rozbite, ziemie podzielili dwaj agresorzy, a okupacja rozpoczęła planowe niszczenie elit i ludności cywilnej. Zwycięstwo koalicji w 1945 roku nie przywróciło Polsce granic ani pełnej suwerenności sprzed wojny.

Trzeciego września pod ambasadą brytyjską wiwatowano zatem nie bez powodu. Hitler rzeczywiście stracił szansę na zamknięcie napaści na Polskę w granicach krótkiego konfliktu regionalnego. Ludzie na warszawskiej ulicy mieli prawo wierzyć, że wraz z deklaracjami nadejdą działania. Nie wiedzieli, że dla Londynu i Paryża właśnie zaczynała się długa wojna, podczas gdy dla Polski czas już się kończył. W sensie prawnym Rzeczpospolita przestała być sama. Na polu bitwy nadal walczyła samotnie.