Cywilna mieszkanka Warszawy przechodzi przez otwór wybity w ścianie budynku podczas Powstania Warszawskiego, sierpień 1944 r. Fot. Planet News photographer. Imperial War Museums, Ministry of Information Second World War Press Agency Print Collection, nr HU 105729. Źródło reprodukcji: Wikimedia Commons. Domena publiczna – wygasły UK Crown Copyright.
Z Powiśla do Wisły nie trzeba było maszerować godzinami. Rzeka była obok, widoczna z ulic schodzących ze skarpy, niemal na wyciągnięcie ręki. Za nią znajdowała się Praga, a jeszcze dalej armia, na którą od pierwszego dnia Powstania patrzono jak na nadchodzący front. Cała tragedia Powiśla we wrześniu 1944 roku mieści się właściwie w tej geografii. Powstańcy walczyli kilkaset metrów od rzeki, za którą znajdowała się potęga militarna zdolna zmienić sytuację w Warszawie, a jednocześnie dzieliła ich od niej odległość większa niż ta, którą przebyli alianci od Normandii do Paryża.
Po upadku Starego Miasta Niemcy mogli wreszcie zrobić to, czego wcześniej nie byli w stanie: przerzucić część sił na następny odcinek i metodycznie zmniejszać obszar opanowany przez AK. Powiśle nadawało się na następny cel niemal idealnie. Było położone poniżej skarpy, od wschodu zamykała je Wisła, a od zachodu wznosiło się Śródmieście. Jeśli Niemcy zepchnęliby powstańców znad rzeki, front Powstania cofnąłby się na linię Nowego Światu. Jeszcze ważniejsza była konsekwencja strategiczna: AK traciła kolejny fragment miasta mający bezpośredni kontakt z Wisłą. Upadek Starówki otworzył Niemcom szerszy dostęp do rzeki, a zdobycie Powiśla miało tę zmianę utrwalić.
Powiśle miało przy tym znaczenie, którego nie widać na zwykłej mapie wojskowej. Znajdowała się tam Elektrownia Miejska, jeden z najcenniejszych obiektów zdobytych przez powstańców w pierwszych dniach sierpnia. Ludzie kpt. Stanisława Skibniewskiego „Cubryny” opanowali ją już na początku Powstania i przez ponad miesiąc zakład pozostawał w polskich rękach. Dzięki produkowanej tam energii działały szpitale, warsztaty, drukarnie i radiostacje. Warszawa walczyła, ale w części miasta nadal paliło się światło, pracowały urządzenia, można było wykonywać operacje i drukować gazety. W mieście stopniowo cofającym się cywilizacyjnie do świata studni, świec i prowizorycznych kuchni elektrownia była czymś więcej niż fabryką. Była kawałkiem normalnego miasta, który powstańcy zdołali wyrwać Niemcom.
Dlatego jej utrata miała znaczenie nie tylko wojskowe. 4 września Niemcy poddali elektrownię ciężkiemu bombardowaniu, równocześnie nacierając na Powiśle przy wsparciu broni pancernej i artylerii. Powstańcy bronili kolejnych pozycji, ale po Starym Mieście zaczynał powtarzać się znany już mechanizm. Niemcy nie musieli zdobywać Warszawy jednym wielkim szturmem. Mogli brać ją kawałek po kawałku, skupiając na wybranym odcinku przewagę, której AK nie była w stanie zrównoważyć. Kiedy jedna dzielnica padała, zwalniały się siły potrzebne do rozbijania następnej.
5 września sytuacja stała się krytyczna. Niemiecka piechota wspierana przez czołgi nacierała z trzech stron, zajęła potężny gmach PZU przy Kopernika, następnie Sewerynów, Oboźną i Leszczyńską. Wieczorem obrońcy elektrowni nie mieli już czym prowadzić walki. Oddział „Cubryny”, wyczerpawszy amunicję, opuścił ruiny zakładu. Warszawa traciła nie tylko pozycję bojową. Traciła prąd.
W takich chwilach wojna staje się zaskakująco konkretna. Na mapie sztabowej znika punkt oznaczony jako elektrownia, linia frontu przesuwa się o kilka ulic i można narysować ją ponownie kolorowym ołówkiem. Dla ludzi oznacza to coś zupełnie innego. Gaśnie żarówka w piwnicy. Przestaje działać urządzenie w szpitalu. Warsztat nie może uruchomić maszyny. Radiostacja potrzebuje innego źródła zasilania. Człowiek, który przez pięć tygodni przyzwyczaił się do rzeczywistości absurdalnej, ale jednak jakoś zorganizowanej, odkrywa, że następnego dnia będzie żył jeszcze bardziej prymitywnie niż poprzedniego. Tak właśnie wyglądało kurczenie się powstańczej Warszawy: nie tylko na mapie, lecz również w życiu codziennym.
6 września Niemcy przystąpili do generalnego szturmu na Powiśle z północy, wschodu i południa. Natarcie poprzedziło bombardowanie, a oddziały AK zaczęły stopniowo wycofywać się w stronę Śródmieścia. Wieczorem Powiśle Północ znajdowało się już w rękach niemieckich. Nowy Świat stał się linią frontu. Jeszcze kilka dni wcześniej ulica ta znajdowała się głęboko wewnątrz powstańczej Warszawy; teraz po jej drugiej stronie zaczynali się Niemcy.
Wraz z żołnierzami ruszyli cywile. W nocy z 5 na 6 września i w ciągu następnego dnia ludzie opuszczali domy, piwnice i prowizoryczne schronienia, próbując przedostać się do Śródmieścia. Nie była to uporządkowana ewakuacja miasta, jaką znamy ze współczesnych planów obrony cywilnej. Ludzie zabierali to, co potrafili unieść, przechodzili przez barykady i ostrzeliwane ulice, szukali krewnych, nie wiedząc często, czy dom, do którego zmierzają, jeszcze stoi. Za nimi pozostawała dzielnica, którą Niemcy zajmowali niemal bezpośrednio po ich odejściu.
Nie wszyscy mogli odejść. I właśnie tutaj kończy się wojskowa historia Powiśla, a zaczyna jedna z tych historii, które mówią o Powstaniu więcej niż mapa przesunięć frontu. W szpitalu urządzonym w piwnicach firmy Alfa-Laval przy Tamce i Smulikowskiego pozostali ciężko ranni, których nie można było ewakuować. Pozostał również dominikanin, o. Michał Czartoryski, kapelan III Zgrupowania „Konrad”. Mógł wycofać się razem z oddziałem do Śródmieścia. Został z rannymi. Po wejściu ludzi z brygady Dirlewangera personel medyczny zabrano, rannych zamordowano, a Czartoryskiego rozstrzelano razem z grupą mężczyzn.
To jeden z powodów, dla których tak łatwo mówi się po osiemdziesięciu latach, że oddział powinien „po prostu się wycofać”. Żołnierz zdolny chodzić rzeczywiście mógł przejść kilka ulic i walczyć dalej. Ranny leżący na noszach nie mógł. Lekarz musiał zdecydować, którego człowieka da się przenieść. Sanitariuszka musiała zdecydować, czy odejść z oddziałem, czy zostać z pacjentami. Kapelan mógł uratować życie albo pozostać z ludźmi, którym nie był już w stanie uratować życia. Wielkie decyzje strategiczne kończyły się na Powiślu właśnie w takich piwnicach.
Najbardziej gorzki pozostawał jednak widok Wisły. Powstanie rozpoczęto w przekonaniu, że Armia Czerwona znajduje się blisko i że polskie opanowanie Warszawy będzie miało znaczenie w chwili jej nadejścia. Po pięciu tygodniach walk rzeka nadal oddzielała dwa światy. Na zachodnim brzegu Niemcy bombardowali dzielnicę po dzielnicy, a AK cofała się w stronę centrum. Na wschodzie znajdował się front, który miał nadejść i ciągle nie nadchodził.
Tu łatwo popaść w drugą skrajność i napisać, że Armia Czerwona po prostu stała i patrzyła. Historia była bardziej skomplikowana. Sowiecka ofensywa poniosła pod Warszawą poważne koszty, Niemcy przeprowadzili skuteczne kontrataki pancerne, linie zaopatrzenia po operacji „Bagration” były rozciągnięte, a zdobycie wielkiego miasta przez szeroką rzekę nie było operacją, którą można przeprowadzić jednym rozkazem Stalina. Te argumenty mają znaczenie i nie należy ich usuwać z historii tylko dlatego, że komplikują wygodną opowieść.
Nie rozwiązują jednak całego problemu. Stalin traktował politycznie niezależną Armię Krajową jako przeszkodę w ustanowieniu w Polsce własnego porządku, a Związek Sowiecki przez znaczną część sierpnia odmawiał zachodnim aliantom możliwości korzystania z sowieckich lotnisk podczas operacji pomocy Warszawie. Powstanie nie było więc dla Kremla wyłącznie problemem wojskowym. Miało bardzo niewygodny wymiar polityczny: gdyby AK opanowała stolicę i przywitała Armię Czerwoną jako gospodarz, powojenna Polska zaczynałaby się od obrazu dokładnie odwrotnego od tego, którego potrzebował Stalin.
Upadek Powiśla zmieniał tę sytuację na korzyść Niemców i pośrednio także Stalina. Niemcy odzyskiwali brzeg Wisły i spychali AK w głąb miasta, natomiast polityczna reprezentacja Polskiego Państwa Podziemnego zamiast oczekiwać na Sowietów w kontrolowanej przez siebie stolicy, zamykała się na coraz mniejszym obszarze. To był jeden z największych paradoksów Powstania. Niemcy wykonywali pracę wojskową, której rezultat odpowiadał politycznym interesom Kremla, choć oba państwa pozostawały w stanie śmiertelnej wojny.
Kilka dni później sytuacja ponownie miała się zmienić. 10 września wojska 1. Frontu Białoruskiego rozpoczęły działania prowadzące do opanowania Pragi, a 14 września prawobrzeżna Warszawa znalazła się w rękach sowieckich i polskich. Rzeka, która podczas upadku Powiśla wydawała się granicą dwóch rzeczywistości, stała się wówczas dosłownie linią frontu. Powstańcy na Czerniakowie mogli już obserwować drugi brzeg zajęty przez wojska walczące przeciw Niemcom.
I wtedy tragedia Powiśla stała się jeszcze bardziej gorzka. Gdyby Armia Czerwona znajdowała się w tym miejscu tydzień wcześniej, utrzymanie dostępu do rzeki mogło mieć zupełnie inne znaczenie. Nie oznacza to automatycznie uratowania Powstania. Forsowanie Wisły, dostarczenie ciężkiej broni i utrzymanie przyczółków w zabudowanym mieście wymagało poważnej operacji. Ale z wojskowego punktu widzenia różnica pomiędzy powstańcami utrzymującymi brzeg a oddziałami AK zepchniętymi w głąb miasta była zasadnicza.
Dlatego Powiśle było czymś więcej niż kolejną utraconą dzielnicą. Jego upadek pokazał brutalną prawdę o całej strategii Powstania: Warszawa miała utrzymać się wystarczająco długo, aby doczekać nadejścia frontu, lecz front poruszał się według własnego zegara, a Niemcy według własnego. Powstańcy nie mogli przyspieszyć jednego ani zatrzymać drugiego. Mogli jedynie kupować czas, płacąc za każdą dobę amunicją, domami i ludzkim życiem.
W tym sensie Wisła była 6 września najokrutniejszym miejscem na mapie Warszawy. Nie dlatego, że była szczególnie szeroka, ale dlatego, że po drugiej stronie znajdowała się odpowiedź na większość wojskowych problemów Powstania: artyleria, czołgi, lotnictwo, amunicja i setki tysięcy żołnierzy. Powstańcy mieli przed sobą kilkaset metrów wody, a w rzeczywistości dzieliła ich od tej pomocy decyzja polityczna, sytuacja operacyjna i interes wielkiego mocarstwa. Można było zejść z Tamki nad samą rzekę w kilka minut. Do armii stojącej za Wisłą Warszawa szła jeszcze wiele dni — i kiedy wreszcie tam dotarła, Powiśla nie było już komu bronić.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz