Louis Antoine de Saint-Just, „archanioł jakobińskiego terroru”. Portret przypisywany Pierre’owi-Paulowi Prud’honowi, 1793, olej na płótnie. Musée des Beaux-Arts de Lyon. Fotografia reprodukcji: Rama. Źródło: Wikimedia Commons. Domena publiczna.
Biografia Louisa Antoinai de Saint-Just nasuwa się porównanie, które z początku może wydać się ryzykowne, lecz przy bliższym spojrzeniu okazuje się zaskakująco płodne. Saint-Just, nazywany archaniołem jakobińskiego terroru, wykazuje pod pewnymi względami podobieństwo do Reinharda Heydricha, jednego z najsprawniejszych organizatorów terroru narodowosocjalistycznego. Nie chodzi o zrównanie rewolucji francuskiej z III Rzeszą ani o pominięcie zasadniczych różnic pomiędzy jakobińskim projektem republikańskiej równości a rasistowskim imperium Hitlera. Analogia dotyczy raczej miejsca zajmowanego przez obu ludzi w aparacie władzy oraz sposobu, w jaki radykalna idea została przez nich przełożona na procedury represji, instytucje przymusu i masową śmierć.
Paweł Jasienica w „Rozważaniach o wojnie domowej” zestawiał Robespierre’a z Hitlerem, dostrzegając podobieństwo pomiędzy dyktaturami, które potrzebowały nieustannie odnawianego zagrożenia, aby usprawiedliwić terror. Warto jednak pójść o krok dalej. Za przywódcą głoszącym dziejową misję stał w obu przypadkach młodszy wykonawca, pozbawiony skrupułów, obdarzony wyjątkową zdolnością zamieniania ideologicznych nakazów w język administracyjnej praktyki. W otoczeniu Robespierre’a rolę tę odgrywał Saint-Just. W systemie narodowosocjalistycznym podobne miejsce zajmował Heydrich, choć jego bezpośrednim patronem nie był Hitler, lecz Heinrich Himmler. Ściślejszą analogią byłoby więc zestawienie Robespierre–Saint-Just z układem Himmler–Heydrich. Hitler pozostawał najwyższym źródłem politycznej woli, natomiast Himmler znalazł młodego, niezwykle zdolnego organizatora i umożliwił mu zbudowanie aparatu, który z czasem przerósł kompetencjami niemal wszystkie pozostałe instytucje policyjne Rzeszy.
Saint-Just urodził się w 1767 roku, Heydrich zaś w 1904 roku. Pierwszy zginął na gilotynie przed ukończeniem dwudziestu siedmiu lat, drugi zmarł w wieku trzydziestu ośmiu lat wskutek ran odniesionych w zamachu przeprowadzonym przez czechosłowackich spadochroniarzy. Obaj weszli do wielkiej polityki jako ludzie bardzo młodzi, niemający za sobą długiej kariery państwowej ani własnego rozbudowanego zaplecza. Ich pozycja nie wyrastała z tradycyjnego autorytetu, pochodzenia czy długoletniego sprawowania urzędów. Zawdzięczali ją rewolucyjnym systemom, które burzyły wcześniejsze hierarchie, potrzebując ludzi zdolnych do szybkiego działania i całkowicie uzależnionych od nowego ośrodka władzy.
W życiorysach Saint-Justa i Heydricha pojawia się również moment młodzieńczego wykolejenia. Saint-Just miał opuścić rodzinny dom, zabierając srebra i kosztowności należące do matki, po czym zostać na jej żądanie osadzony w zakładzie poprawczym. Wiarygodność części szczegółów tej historii bywa kwestionowana przez biografów, dlatego nie należy budować na niej psychologicznej diagnozy. Pokazuje ona jednak, że już współcześni i pierwsi biografowie widzieli w młodym Saint-Juście człowieka skonfliktowanego z obyczajowym porządkiem własnego środowiska. Był także autorem libertyńskiego poematu „Organt”, którego treść trudno pogodzić z późniejszym wizerunkiem surowego kapłana republikańskiej cnoty.
Znacznie lepiej udokumentowany jest kryzys w życiu Heydricha. Jego obiecująca kariera oficera marynarki załamała się w 1931 roku w następstwie sprawy obyczajowej. Heydrich zerwał wcześniejsze zobowiązanie wobec jednej kobiety, aby związać się z Liną von Osten. Sąd honorowy uznał jego postępowanie za niegodne oficera, a admirał Erich Raeder usunął go z marynarki. Była to dla człowieka przywiązującego ogromną wagę do kariery, dyscypliny i społecznego prestiżu katastrofa. Bezrobocie i upokorzenie przypadły jednak na moment, w którym SS poszukiwała ludzi zdolnych do organizowania służby wywiadowczej. Lina, już wówczas związana ideowo z narodowym socjalizmem, skierowała uwagę męża ku nowemu środowisku. Wkrótce Heydrich stanął przed Himmlerem i otrzymał zadanie stworzenia zalążka wywiadu SS.
W tym miejscu podobieństwo staje się szczególnie wyraźne. Zarówno Saint-Just, jak i Heydrich spotkali patronów, którzy dostrzegli w nich cechy użyteczne dla rodzącej się dyktatury. Robespierre nie był oczywiście twórcą Saint-Justa w takim sensie, w jakim Himmler stworzył karierę Heydricha. Saint-Just sam wszedł do Konwentu Narodowego, zwracając na siebie uwagę radykalizmem, talentem oratorskim i bezkompromisowym stanowiskiem podczas procesu Ludwika XVI. Bez politycznego związku z Robespierre’em pozostałby jednak prawdopodobnie jednym z wielu radykalnych deputowanych. Robespierre zapewniał jego ideom moralną legitymizację, Saint-Just zaś nadawał abstrakcyjnym formułom rewolucyjnej cnoty postać dekretów, oskarżeń i działań podejmowanych przez Komitet Ocalenia Publicznego.
Himmler potrzebował Heydricha z podobnego powodu. Sam był sprawnym budowniczym organizacji, lecz nie posiadał przenikliwości, energii ani bezwzględności młodszego podwładnego. Heydrich stworzył system kartotek, donosów i agentury, który umożliwił SS gromadzenie informacji zarówno o przeciwnikach nazizmu, jak i o członkach samej partii. Informacja od początku nie służyła wyłącznie poznaniu rzeczywistości. Była środkiem kontroli, zastraszania i eliminowania ludzi. W 1934 roku Heydrich wykorzystał aparat policyjny podczas rozprawy z SA, później podporządkował sobie Gestapo, policję kryminalną i Sicherheitsdienst, a w 1939 roku stanął na czele Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy. United States Holocaust Memorial Museum określa go jako szefa instytucji policyjnej najbardziej bezpośrednio zaangażowanej w realizację planu wymordowania europejskich Żydów.
Saint-Just również nie był przede wszystkim ulicznym trybunem ani człowiekiem żywiołowej przemocy. Jego żywiołem stała się polityka przekształcona w chłodną konstrukcję prawną. W procesie Ludwika XVI odrzucił tradycyjne rozumowanie sądowe. Król nie miał być osądzany jako obywatel oskarżony o określone przestępstwo. Sam fakt sprawowania przez niego władzy monarszej czynił go wrogiem ludu i uzasadniał śmierć. W ten sposób Saint-Just zastąpił odpowiedzialność za czyn odpowiedzialnością wynikającą z politycznej tożsamości człowieka. Nie trzeba było już dowodzić konkretnej winy. Wystarczało ustalić, do jakiej kategorii należy oskarżony.
Ten sam mechanizm, rozwinięty na nieporównanie większą skalę i oparty na kryteriach rasowych, stał się fundamentem terroru nazistowskiego. Heydrich nie musiał wykazywać, że poszczególny Żyd, Polak, Czech czy sowiecki komisarz dopuścił się czynu skierowanego przeciwko Rzeszy. O losie człowieka przesądzało zaklasyfikowanie go do kategorii uznanej za niebezpieczną. Saint-Just konstruował figurę „wroga ludu”, Heydrich rozbudowywał katalog „wrogów Rzeszy”. W obu systemach domniemana przynależność zastępowała indywidualną winę, a aparat państwowy otrzymywał zadanie nie tyle karania przestępstw, ile oczyszczania wspólnoty.
Podobny był także ich język. Ani Saint-Just, ani Heydrich nie przedstawiali siebie jako ludzi owładniętych żądzą krwi. Przeciwnie, mówili językiem konieczności, bezpieczeństwa, ładu i przyszłości. Saint-Just uważał terror za narzędzie budowy republiki cnoty. Zbrodnia miała być zabiegiem chirurgicznym wykonanym na chorym ciele politycznym. Heydrich posługiwał się słownictwem policyjnym i administracyjnym, w którym aresztowanie, deportacja i mord stawały się elementami „rozwiązania” określonego problemu. Konferencja w Wannsee, której przewodniczył 20 stycznia 1942 roku, stanowiła najpełniejszy przykład tej metody. Nie była spotkaniem ludzi zastanawiających się, czy europejskich Żydów należy zgładzić. Heydrich gromadził przedstawicieli najważniejszych urzędów, aby uzgodnić kompetencje oraz skoordynować realizację już podjętej polityki. Dokumentacja USHMM podkreśla jego rolę w koordynowaniu ogólnoeuropejskiego „ostatecznego rozwiązania”.
Określenie obu postaci mianem technokratów zbrodni wymaga jednak doprecyzowania. Technokrata kojarzy się zazwyczaj z bezbarwnym urzędnikiem ukrytym za biurkiem. Saint-Just i Heydrich nie odpowiadali temu obrazowi. Obaj potrafili osobiście działać w warunkach wojny. Saint-Just jako przedstawiciel Konwentu nadzorował armie rewolucyjne, ingerował w dowodzenie, usuwał nieudolnych oficerów i uczestniczył w mobilizowaniu wojska. Heydrich nie ograniczał się do pracy policyjnej. Latał jako pilot Luftwaffe, a jako zastępca protektora Czech i Moraw łączył brutalne represje z działaniami mającymi utrzymać produkcję przemysłową. Technokratyczny charakter ich zbrodni polegał więc nie na braku osobistej aktywności, lecz na umiejętności łączenia ideologii, administracji, wywiadu, prawa i przemocy w jeden działający system.
Istniały jednak zasadnicze różnice. Saint-Just nie był odpowiednikiem Heydricha pod względem skali ani charakteru popełnionych zbrodni. Terror jakobiński, niezależnie od jego okrucieństwa, nie był programem biologicznej eksterminacji całych narodów. Saint-Just działał w warunkach wojny domowej, zagranicznej interwencji i rozpadu państwa, podczas gdy Heydrich współtworzył aparat agresywnego mocarstwa, które samo rozpętało wojnę i planowało rasową przebudowę kontynentu. Rewolucyjna utopia Saint-Justa odwoływała się do źle pojmowanej równości i cnoty powszechnej. Narodowy socjalizm Heydricha zakładał trwałą nierówność ludzi oraz prawo „rasy panów” do zniewalania i unicestwiania innych.
Nie można również całkowicie utożsamiać Robespierre’a z Hitlerem. Robespierre pozostawał częścią kolegialnego i skłóconego aparatu rewolucyjnego, a zakres jego osobistej kontroli nad terrorem jest przedmiotem sporów historyków. Hitler zbudował natomiast system wodzowski, w którym jego wola stanowiła ostateczne źródło decyzji politycznej. Wokół Robespierre’a nie powstał odpowiednik nazistowskiego państwa rasowego, a Saint-Just nie dysponował aparatem dorównującym RSHA, Gestapo i Einsatzgruppen. Analogia Jasienicy pozwala dostrzec logikę terroru, lecz przestaje być użyteczna, jeśli zamienia się ją w twierdzenie o identyczności obu ustrojów.
Najciekawsze podobieństwo nie polega ostatecznie na młodości, problemach obyczajowych ani nawet szczególnym okrucieństwie obu postaci. Istotą analogii jest przemiana człowieka wykolejonego z dotychczasowej kariery w funkcjonariusza nowego porządku, który właśnie dzięki rewolucji otrzymuje nieograniczoną możliwość działania. Saint-Just i Heydrich znaleźli systemy gotowe nagrodzić ich bezwzględność, pracowitość i zdolności organizacyjne. Obaj służyli starszym patronom, ale nie byli jedynie posłusznymi narzędziami. Rozwijali otrzymane idee, radykalizowali je i przekładali na rozwiązania, których skuteczność wzmacniała ich osobistą pozycję.
Robespierre i Himmler potrzebowali swoich archaniołów. Przywódca może określić wroga i wskazać cel, lecz masowy terror wymaga człowieka potrafiącego sporządzić listę, napisać dekret, wyznaczyć kompetencje urzędów i sprawić, aby wyrok został wykonany. Saint-Just i Heydrich byli groźni nie dlatego, że tracili panowanie nad sobą. Najgroźniejsza była właśnie ich zdolność panowania nad aparatem przemocy. Pierwszy chciał stworzyć republikę cnoty, drugi rasowe imperium. Obaj uznali jednak, że rzeczywistość można poprawić przez systematyczne usuwanie ludzi, którzy nie pasowali do projektu.
Wielkie zbrodnie polityczne rzadko są wyłącznie dziełem szaleńców. Do ich przeprowadzenia potrzebni są ludzie inteligentni, zdyscyplinowani i przekonani, że znaleźli techniczne rozwiązanie problemów historii. Saint-Just i Heydrich należeli właśnie do tej kategorii. Jeden przemawiał o cnocie i nieprzyjaciołach ludu, drugi o bezpieczeństwie Rzeszy i ostatecznym rozwiązaniu. Za odmiennością języków kryła się wspólna pokusa: przekonanie, że człowieka można sprowadzić do politycznej kategorii, a następnie skreślić z ewidencji żywych.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz