Ostatnia nadzieja na pomoc zza Wisły

 

Pluton Słowaków ze Zgrupowania „Kryska”, walczący na Czerniakowie podczas Powstania Warszawskiego, 1944 r. Fot. Maria Budzanowska. Wikimedia Commons, domena publiczna (PD-Poland).

Jeszcze kilka dni wcześniej Wisła była dla powstańców linią nadziei. Na drugim brzegu stała Armia Czerwona, Praga została zdobyta, przez rzekę przeprawiali się żołnierze 1. Armii Wojska Polskiego, a nocą nad Warszawą pojawiały się sowieckie samoloty z zaopatrzeniem. Po sześciu tygodniach oczekiwania front znalazł się wreszcie tak blisko, że nie trzeba było domyślać się jego położenia z odległego huku artylerii. Z ruin Czerniakowa można było patrzeć na prawy brzeg Wisły. Nadzieja przybrała przez to bardzo konkretną postać: utrzymać kilka ulic przy rzece, doczekać następnych łodzi, rozszerzyć przyczółek i połączyć walczącą Warszawę z wojskami znajdującymi się na Pradze. Pod koniec września okazało się jednak, że kilkaset metrów szerokości rzeki może być przeszkodą trudniejszą do pokonania niż setki kilometrów przebyte wcześniej przez sowiecki front.

Najważniejszym miejscem stał się Czerniaków. Nie był największym powstańczym bastionem, ale dawał coś, czego nie miało Śródmieście: bezpośredni dostęp do Wisły. Kiedy ppłk Jan Mazurkiewicz „Radosław” przesuwał swoje oddziały w stronę rzeki, sens tej decyzji był oczywisty. Jeżeli pomoc miała nadejść ze wschodu, trzeba było utrzymać teren, na którym mogła wylądować. Niemcy rozumieli dokładnie to samo. Od 10 września prowadzili ciężkie natarcie na Czerniaków, dążąc do odcięcia powstańców od rzeki i likwidacji możliwości powstania przyczółka łączącego oba brzegi Warszawy. Ulice Okrąg, Czerniakowska, Zagórna, Wilanowska i Solec nabierały znaczenia znacznie większego, niż wynikałoby z ich miejsca na planie miasta. Tutaj miało się rozstrzygnąć, czy Wisła stanie się drogą ratunku, czy ostateczną granicą Powstania.

Pomoc rzeczywiście nadeszła. Po zdobyciu Pragi oddziały 1. Armii Wojska Polskiego rozpoczęły próby forsowania rzeki, a największe znaczenie uzyskał desant 3. Dywizji Piechoty na Czerniaków. Żołnierze zza Wisły połączyli się tam z oddziałami Armii Krajowej. Nie była to prywatna wojna generała Zygmunta Berlinga prowadzona wbrew sowieckiemu dowództwu, jak przedstawiała to później popularna legenda. Zachowane rozkazy wskazują, że działania na Wiśle odbywały się w ramach operacji zaakceptowanej przez dowództwo 1. Frontu Białoruskiego. Nie oznacza to jednak, że polityczne rachuby Stalina, zamiary sowieckiego dowództwa i motywacja polskiego żołnierza były tym samym. Dla człowieka wsiadającego nocą do łodzi sprawa mogła wyglądać znacznie prościej: na drugim brzegu ginęli Polacy i trzeba było do nich dopłynąć.

Przez kilka dni można było jeszcze wierzyć, że pierwsze łodzie są zapowiedzią większej operacji. Jeżeli przeprawiła się jedna kompania, mogła przecież nadejść następna. Jeżeli udało się utrzymać kilkaset metrów brzegu, przyczółek można było rozszerzyć. Jeżeli za piechotą przyjdą cięższe środki ogniowe, obrona mogła przestać być desperackim trzymaniem kilku kamienic. Każde z tych założeń było wojskowo logiczne. Problem polegał na tym, że czas potrzebny do ich realizacji płynął znacznie szybciej po stronie niemieckiej.

Czerniaków kurczył się bowiem niemal z godziny na godzinę. Nie przypominał już dzielnicy, lecz zbiór bronionych domów, piwnic i podwórek przyciśniętych do rzeki. Niemcy używali artylerii, moździerzy, broni pancernej, lotnictwa i zdalnie sterowanych pojazdów wybuchowych. Powstańcy odpowiadali tym, co jeszcze posiadali, a żołnierze 1. Armii wchodzili do bitwy prowadzonej według reguł, których wcześniej nie znali. Regularna piechota była szkolona do innego rodzaju walki niż ta, w której front przebiegał przez klatkę schodową, strych, dziurę wybitą w ścianie albo piwniczne przejście pomiędzy kamienicami. Stanisław Krupa z batalionu „Zośka” wspominał później, że żołnierze zza Wisły walczyli dzielnie, ale nie mieli doświadczenia w wojnie miejskiej i ponosili przez to bardzo ciężkie straty. Powstańcy mieli doświadczenie, lecz po półtora miesiąca walki brakowało im już niemal wszystkiego innego.

Początkowo można było próbować połączyć zalety obu stron. Ludzie AK znali teren i potrafili poruszać się między domami, natomiast żołnierze 1. Armii przynosili świeże siły i część cięższego uzbrojenia. Mieszano więc oddziały i wykorzystywano powstańców jako przewodników. Taktycznie miało to sens. Nie rozwiązywało jednak podstawowego problemu operacyjnego: na zachodnim brzegu pojawiali się żołnierze, ale za nimi nie powstawało zaplecze zdolne utrzymać przyczółek.

Przyczółek nad wielką rzeką nie może istnieć wyłącznie dzięki odwadze piechoty. Musi być stale zasilany ludźmi, amunicją i sprzętem, a jego obrońcy muszą mieć możliwość ewakuowania rannych. Za pierwszym rzutem powinny pojawiać się następne, potem środki przeciwpancerne, saperzy i cięższa broń. Przeprawa musi w pewnym momencie przestać być nocnym przemykaniem pojedynczych łodzi, a stać się sprawnie działającą arterią wojskową. Na Czerniakowie do tego nie doszło. Każdy kolejny żołnierz, który przedostał się przez Wisłę, zwiększał wprawdzie siłę obrońców, lecz jednocześnie powiększał liczbę ludzi zależnych od tej samej kruchej i ostrzeliwanej drogi zaopatrzenia. Niemcy nie musieli od razu zepchnąć Polaków do rzeki. Wystarczyło nie dopuścić, aby niewielki przyczółek urósł do rozmiarów pozwalających mu samodzielnie przetrwać.

18 września nadzieja otrzymała jeszcze jeden potężny impuls. Nad Warszawą pojawiła się wielka formacja amerykańskich B-17, a nad miastem otworzyły się setki spadochronów z zasobnikami. Tego samego dnia na Czerniakowie walczyli już żołnierze, którzy przyszli ze wschodniego brzegu. Przez kilka godzin Warszawa mogła więc zobaczyć dwa materialne dowody, że nie została całkowicie pozostawiona sama sobie: polskich żołnierzy przeprawiających się przez Wisłę i amerykańskie bombowce nadlatujące z zachodu. Obie formy pomocy były prawdziwe. Obie pojawiły się jednak w chwili, gdy przestrzeń pozwalająca je wykorzystać była już dramatycznie mała.

Dowództwo 1. Armii próbowało znaleźć rozwiązanie. Podejmowano desanty także w innych punktach, między mostami Poniatowskiego i średnicowym oraz na Żoliborzu. Pomysł miał wojskową logikę: dodatkowy przyczółek mógł zmusić Niemców do rozproszenia sił, a później umożliwić połączenie poszczególnych punktów oporu. W praktyce zamiast jednego silnego przyczółka powstało kilka słabych. Na Żoliborzu nocą z 19 na 20 września przeprawili się kolejni żołnierze 6. Pułku Piechoty, podczas gdy dowódca powstańczej dzielnicy ppłk Mieczysław Niedzielski „Żywiciel” dopiero 20 września dowiedział się o ich obecności na swoim odcinku. Ten szczegół mówi o całej operacji więcej niż niejedna mapa sztabowa. Przerzucano ludzi przez rzekę, ale brakowało nawet niezawodnego systemu łączności pozwalającego natychmiast skoordynować ich działania z oddziałami, które mieli wesprzeć.

Na Czerniakowie tymczasem kończyło się miejsce. 20 września odcięci obrońcy walczyli o pojedyncze domy przy Wilanowskiej, Idźkowskiego i Solcu. Stanisław Krupa zapamiętał przyczółek jako kilka uliczek i zaledwie kilkaset metrów brzegu, a w pewnym momencie już tylko dom przy Wilanowskiej 1, ruiny Solca 53 oraz wąski odcinek nad rzeką. Brakowało amunicji, żywności i środków opatrunkowych. Nie było gdzie kłaść rannych. W takim miejscu nie można było już spokojnie oczekiwać na rozwinięcie wielkiej operacji. Można było jedynie utrzymać następną piwnicę i liczyć, że noc przyniesie łodzie.

W nocy z 19 na 20 września „Radosław” rozpoczął wyprowadzanie części swoich ludzi kanałami na Mokotów. Dla żołnierzy, którzy przez poprzednie dni trzymali się brzegu właśnie dlatego, że oczekiwali nadejścia pomocy, decyzja miała znaczenie symboliczne. Nie oznaczała jeszcze całkowitego porzucenia Czerniakowa, ponieważ część oddziałów pozostała i walczyła dalej. Pokazywała jednak, że wiara w możliwość rozwinięcia przyczółka zaczyna ustępować kalkulacji, jak uratować choć część ludzi. Droga, którą miało nadejść ocalenie, nie otwierała się. Za plecami pozostawała Wisła, przed nimi Niemcy, a pod ziemią kanały prowadzące do następnej walczącej dzielnicy.

To właśnie wtedy pytanie o pomoc zza Wisły zmieniło sens. Kilka dni wcześniej chodziło o to, czy nadejdzie. Teraz chodziło o to, czy może jeszcze nadejść w takiej skali, aby odwrócić sytuację. Odpowiedź wymaga odróżnienia dwóch rzeczy, które w sporach o Powstanie często są mieszane. Można wysłać pomoc i jednocześnie nie przeprowadzić operacji ratunkowej. Żołnierze 1. Armii rzeczywiście przeprawiali się przez Wisłę, sowiecka i polska artyleria wspierała walkę, a lotnictwo wykonywało zrzuty. Uratowanie Czerniakowa wymagało jednak czegoś więcej: trwałego sforsowania rzeki, zabezpieczenia przepraw, przerzucenia znacznie większych sił i ciężkiego uzbrojenia oraz rozszerzenia przyczółka szybciej, niż Niemcy potrafili go likwidować. Do takiej operacji nie doszło.

Nie oznacza to, że jedynym wyjaśnieniem musi być polityka. Wisła była poważną przeszkodą wojskową, mosty zostały wysadzone, a Niemcy przygotowywali zachodni brzeg do obrony. Wojska 1. Frontu Białoruskiego miały za sobą długą ofensywę rozpoczętą setki kilometrów na wschód i poniosły znaczne straty. Forsowanie dużej rzeki przeciwko przygotowanemu przeciwnikowi należy do najtrudniejszych operacji wojsk lądowych, zwłaszcza gdy trzeba równocześnie prowadzić walkę w wielkim mieście. Wszystkie te argumenty trzeba traktować poważnie. Nie prowadzą one jednak automatycznie do wniosku, że sowieckie dowództwo uczyniło uratowanie Powstania celem, któremu podporządkowało wysiłek całego frontu. Faktem pozostaje, że zaakceptowano ograniczone operacje przyczółkowe, ale nie nastąpiło uderzenie na skalę odpowiadającą zadaniu uratowania walczącej Warszawy.

Dlatego zawodzą dwie przeciwstawne legendy. Pierwsza każe widzieć na prawym brzegu nieruchomą Armię Czerwoną, która jedynie obserwowała zagładę miasta i nie oddała w jego obronie ani jednego strzału. Druga wskazuje na desanty i na tej podstawie uznaje, że uczyniono wszystko, co było możliwe. Pierwszej przeczą polscy żołnierze polegli na Czerniakowie i Żoliborzu, ogień artylerii oraz rzeczywiste zrzuty zaopatrzenia. Drugiej przeczy skala działań, które nigdy nie przekształciły się w pełnowymiarową operację mającą połączyć zasadnicze siły 1. Frontu Białoruskiego z walczącą Warszawą. Pomiędzy bezczynnością a strategicznym priorytetem istnieje szeroka przestrzeń. Właśnie w niej znalazła się sowiecka pomoc dla Powstania we wrześniu 1944 roku.

Dla ludzi na Czerniakowie podobne rozróżnienia z każdym dniem stawały się coraz bardziej abstrakcyjne. Liczyło się, czy zostało pięć nabojów, czy dziesięć, czy sanitariuszka ma czym opatrzyć ranę i czy po zmroku pojawi się łódź. Krupa wspominał, że mimo katastrofalnego położenia obrońcy wciąż wierzyli w pomoc zza Wisły. Była to nadzieja racjonalna o tyle, że drugi brzeg znajdował się przed ich oczami, a wcześniej rzeczywiście dotarli stamtąd żołnierze. Jednocześnie każdy następny dzień dostarczał coraz mocniejszych dowodów, że przyczółek nie będzie rozwinięty. Nadzieja nie zgasła więc od jednego rozkazu. Zużywała się razem z amunicją.

Jej najbardziej przejmującym symbolem stała się „Bajka”. Wrak statku wycieczkowego służył jako punkt zborny dla rannych, których zamierzano ewakuować na prawy brzeg. 22 września sanitariuszki przenosiły tam ciężko rannych, czekając na przeprawę, lecz niemiecki ostrzał uniemożliwił przeprowadzenie ewakuacji. W relacjach uczestników powracają obrazy ludzi skupionych przy brzegu, zabitych i rannych leżących wokół statku oraz oczekiwania na łodzie, które miały nadejść zza Wisły. Pomoc znajdowała się po drugiej stronie rzeki, a mimo to nie można było do niej dotrzeć. „Bajka” przestała być tylko wrakiem. Stała się miejscem, w którym geograficzna bliskość ratunku zderzyła się z jego wojskową nieosiągalnością.

Nocą z 22 na 23 września sytuacja była już beznadziejna. Podejmowano próby przedostania się przez Wisłę oraz przebicia do innych powstańczych pozycji. Nielicznym się udało. Większość pozostałych obrońców poległa albo dostała się do niewoli, a 23 września Niemcy opanowali ostatnie punkty polskiego oporu na Czerniakowie. Wraz z nimi znikała możliwość stworzenia w tym miejscu trwałego połączenia pomiędzy powstańczą Warszawą a prawym brzegiem. Wisła przestawała być linią oczekiwania. Stawała się linią rozdzielającą dwie zupełnie odmienne sytuacje wojskowe.

Upadek Czerniakowa miał dlatego znaczenie większe niż utrata kolejnej dzielnicy. Dopóki powstańcy trzymali brzeg, istniał choćby teoretyczny scenariusz, w którym następny desant będzie większy, następne łodzie przywiozą więcej ludzi, a za piechotą pojawią się środki pozwalające rozszerzyć przyczółek. Po 23 września możliwość ta praktycznie zniknęła. Niemcy mogli skoncentrować uwagę na pozostałych ośrodkach oporu. Cztery dni później skapitulował Mokotów. 30 września zakończył walkę Żoliborz. Powstanie wchodziło w ostatnią fazę, w której pytanie nie brzmiało już, skąd nadejdzie pomoc, lecz jak długo można jeszcze utrzymać pozostałe dzielnice.

W wielkiej polityce nad Wisłą stali Stalin, Rokossowski i Berling, po drugiej stronie znajdowali się Bór-Komorowski, „Monter” i „Radosław”. Historia łatwo zamienia wydarzenia w spór tych kilku nazwisk. Na Czerniakowie istniała jednak jeszcze inna perspektywa. Powstaniec utrzymywał dom, ponieważ wierzył, że zza rzeki ktoś do niego dopłynie. Żołnierz 1. Armii wsiadał do łodzi, przeprawiał się pod ogniem i po wylądowaniu spotykał ludzi, których wcześniej znał najwyżej z komunikatów. Polityczna przepaść pomiędzy Armią Krajową a wojskiem tworzonym pod sowieckim zwierzchnictwem nie znikała, lecz na poziomie piwnicy i barykady przez kilka dni ważniejsze było to, z której strony nadchodzą Niemcy. Spotkanie dwóch polskich armii było rzeczywiste. Rzeczywista była również cena, którą zapłacili żołnierze próbujący utrzymać to połączenie.

Ostatnia nadzieja na pomoc zza Wisły nie umarła więc jednego dnia i nie da się jej zamknąć w jednym rozkazie. Gasła stopniowo wraz z każdym utraconym domem, każdą nocą bez wystarczających posiłków i każdą łodzią, która nie dotarła na zachodni brzeg. Najpierw Wisła była obietnicą. Później stała się drogą, którą naprawdę przyszli polscy żołnierze. W końcu zamieniła się w granicę oddzielającą umierający przyczółek od wielkiej armii stojącej po drugiej stronie. W tym właśnie kryje się tragedia Czerniakowa: ratunek nie znajdował się już setki kilometrów od Warszawy. Był widoczny gołym okiem, lecz nigdy nie nadszedł w sile zdolnej uratować miasto.