Stalin wygrał bitwę, której nie stoczył

 

Przywódcy Wielkiej Trójki podczas konferencji w Jałcie (od lewej): Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt i Józef Stalin, 9 lutego 1945 r. Kilka miesięcy po upadku Powstania Warszawskiego Stalin przystępował do powojennego podziału Europy z polityczną przewagą wynikającą z podporządkowania Polski Związkowi Sowieckiemu. Źródło: Naval History and Heritage Command / UK National Archives, Wikimedia Commons. Status prawny: Public Domain.

Kiedy mówi się o Powstaniu Warszawskim, najczęściej wskazuje się dwóch głównych uczestników wydarzeń: walczącą Armię Krajową i wojska niemieckie tłumiące Powstanie. Tymczasem był jeszcze trzeci uczestnik tej tragedii. Nie walczył na ulicach Warszawy, nie szturmował barykad i nie zdobywał kolejnych dzielnic. Mimo to właśnie on odniósł największe polityczne zwycięstwo. Był nim Józef Stalin.

To stwierdzenie może wydawać się paradoksalne. Przecież Armia Czerwona nie zdobyła Warszawy w sierpniu 1944 roku. Jej główne siły zatrzymały się na linii Wisły, a Powstanie zostało stłumione przez Niemców. Z wojskowego punktu widzenia Stalin nie wygrał żadnej bitwy o Warszawę. Z politycznego punktu widzenia wygrał jednak znacznie więcej.

Latem 1944 roku Polska była dla Stalina problemem politycznym, a nie wojskowym. Wehrmacht znajdował się w odwrocie, a wynik wojny nie budził już większych wątpliwości. Znacznie ważniejsze było pytanie, kto będzie rządził Polską po pokonaniu Niemiec. Dla Kremla odpowiedź mogła być tylko jedna. Władza miała należeć do ludzi całkowicie zależnych od Moskwy.

Największą przeszkodą w realizacji tego planu było Polskie Państwo Podziemne. Armia Krajowa nie była jedynie organizacją wojskową. Stanowiła część legalnych struktur państwa polskiego, podporządkowanych rządowi w Londynie. Gdyby to właśnie te struktury przejęły władzę w wyzwolonej Warszawie, Stalin znalazłby się w niezwykle trudnym położeniu. Musiałby zdecydować, czy otwarcie wystąpi przeciw legalnym władzom państwa sojuszniczego, czy też zaakceptuje ich istnienie. Żaden z tych wariantów nie był dla niego korzystny.

Powstanie Warszawskie zmieniło sytuację. Nie dlatego, że wybuchło, lecz dlatego, że Stalin postanowił wykorzystać je dla własnych celów. Wstrzymanie ofensywy Armii Czerwonej pozostawiło walczącą Warszawę samą przeciwko Niemcom. Przez sześćdziesiąt trzy dni Wehrmacht i oddziały SS wykonywały pracę, która z punktu widzenia Kremla okazała się wyjątkowo użyteczna. Niszczyły nie tylko miasto, ale również elity Polskiego Państwa Podziemnego.

Po kapitulacji Powstania sytuacja polityczna wyglądała zupełnie inaczej niż dwa miesiące wcześniej. Dowództwo Armii Krajowej znalazło się w niewoli. Tysiące oficerów trafiły do obozów jenieckich. Dziesiątki tysięcy żołnierzy poległy lub zostały ranne. Stolica przestała istnieć jako ośrodek życia politycznego. Kiedy kilka miesięcy później Armia Czerwona wkroczyła do ruin Warszawy, nie musiała już mierzyć się z silnym, funkcjonującym ośrodkiem legalnej polskiej władzy.

Nie oznacza to oczywiście, że Stalin wywołał Powstanie Warszawskie. Byłoby to historycznym absurdem. Decyzję o jego rozpoczęciu podjęło dowództwo Armii Krajowej. Stalin dostrzegł jednak szansę, jaką stworzyły wydarzenia w Warszawie, i bez wahania ją wykorzystał. W polityce międzynarodowej rzadko zdarzają się okazje tak korzystne. Przeciwnik polityczny został osłabiony rękami wspólnego wroga.

W tym sensie Stalin wygrał bitwę, której nie stoczył. Nie musiał zdobywać barykad, prowadzić walk ulicznych ani ponosić strat, jakie ponosili Niemcy. Pozwolił, aby jego najgroźniejszy przeciwnik polityczny został wyniszczony przez Wehrmacht. Dopiero potem wkroczył do miasta jako zwycięzca.

Najlepiej pokazują to wydarzenia, które nastąpiły po zakończeniu Powstania. Żołnierze Armii Krajowej, którzy uniknęli niewoli niemieckiej, bardzo szybko stali się obiektem działań NKWD. Rozpoczęły się aresztowania, procesy i wywózki. Mechanizm ten nie był przypadkowy. Stanowił konsekwentną realizację planu podporządkowania Polski Związkowi Sowieckiemu. Powstanie nie stworzyło tego planu. Ułatwiło jedynie jego wykonanie.

Nieprzypadkowo podobny scenariusz można było obserwować wcześniej na Wileńszczyźnie podczas operacji „Ostra Brama”. Tam również Armia Krajowa wspólnie walczyła z Niemcami, a po zakończeniu walk została rozbrojona przez Sowietów. Warszawa nie była więc wyjątkiem. Była najważniejszym elementem znacznie szerszej strategii Stalina.

Dlatego twierdzenie, że Powstanie Warszawskie było wyłącznie polsko-niemiecką bitwą, jest zbyt dużym uproszczeniem. W rzeczywistości był to również epizod rywalizacji politycznej między legalnym państwem polskim a Związkiem Sowieckim. Niemcy chcieli zniszczyć Warszawę. Stalin chciał zniszczyć polityczne fundamenty niepodległej Polski. Cele obu totalitaryzmów nie były identyczne, ale w sierpniu i wrześniu 1944 roku okazały się zadziwiająco zbieżne.

To właśnie dlatego można powiedzieć, że Stalin wygrał bitwę, której nie stoczył. Wygrał nie dlatego, że zwyciężył na polu walki, lecz dlatego, że osiągnął swój najważniejszy cel polityczny. Gdy w styczniu 1945 roku Armia Czerwona wkroczyła do ruin Warszawy, droga do podporządkowania Polski była znacznie łatwiejsza niż latem 1944 roku. Dla Stalina była to jedna z największych politycznych korzyści całej wojny. Dla Polski – początek nowego okresu zależności, który miał trwać niemal pół wieku.