PPolscy cywile opuszczają miasto podczas rozejmu w dniu 7 września 1944.
Kiedy rozpoczynało się Powstanie Warszawskie, nikt nie przypuszczał, że już po kilku dniach stolica stanie się miejscem jednej z największych masowych zbrodni na ludności cywilnej dokonanych w Europie podczas II wojny światowej. Początkowo walki miały charakter typowej bitwy miejskiej. Sytuację diametralnie zmieniły rozkazy wydane przez Adolfa Hitlera i Heinricha Himmlera po otrzymaniu informacji o wybuchu Powstania.
Rozkaz był jednoznaczny. Warszawa miała zostać zniszczona, a jej mieszkańcy wymordowani. Himmler polecił zabić każdego mieszkańca miasta, nie brać jeńców i zamienić stolicę Polski w przykład, który zastraszy całą Europę. Nie była to spontaniczna brutalność pojedynczych oddziałów. Była to świadomie zaplanowana operacja terroru państwowego, prowadzona zgodnie z wolą najwyższych władz III Rzeszy.
Najbardziej tragicznym symbolem tej polityki stała się Wola. Między 5 a 7 sierpnia 1944 roku oddziały SS, policji oraz podporządkowane im formacje pomocnicze rozpoczęły systematyczną eksterminację ludności cywilnej. Mordowano całe rodziny, pacjentów szpitali, lekarzy, duchownych i dzieci. Ludzi rozstrzeliwano na podwórzach kamienic, w fabrykach i przy ulicach. Domy podpalano wraz z ukrywającymi się w nich mieszkańcami. Szacunki historyków wskazują, że w ciągu zaledwie kilku dni zamordowano od około 30 do nawet 50 tysięcy osób.
To właśnie Rzeź Woli całkowicie zmienia sposób patrzenia na Powstanie Warszawskie. W wielu współczesnych dyskusjach można spotkać tezę, że wystarczyło nie rozpoczynać walk, aby ocalić ludność cywilną. Tymczasem wydarzenia z pierwszego tygodnia sierpnia pokazują przede wszystkim skalę niemieckiej polityki terroru. Odpowiedzialność za masakrę ponoszą ci, którzy wydali rozkaz mordowania bezbronnych ludzi, oraz ci, którzy ten rozkaz wykonywali.
Nie oznacza to oczywiście, że decyzji o rozpoczęciu Powstania nie wolno poddawać krytycznej ocenie. Historia wymaga zadawania trudnych pytań. Nie wolno jednak dopuścić do przesunięcia odpowiedzialności z katów na ich ofiary. Rzeź Woli nie była nieuniknioną konsekwencją samego faktu wybuchu Powstania. Była konsekwencją decyzji kierownictwa III Rzeszy, które świadomie postanowiło zastosować terror na masową skalę.
Warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden aspekt tej tragedii. Niemieckie działania nie miały wyłącznie charakteru militarnego. Masowe mordy nie służyły zdobywaniu kolejnych ulic ani przełamywaniu obrony. Ich celem było złamanie woli oporu poprzez zastraszenie całego miasta. Terror miał stać się narzędziem wojny równie ważnym jak czołgi czy artyleria.
Paradoksalnie osiągnięto efekt odwrotny od zamierzonego. Wieści o masowych egzekucjach nie doprowadziły do natychmiastowego załamania Powstania. W wielu oddziałach umocniły przekonanie, że kapitulacja nie gwarantuje bezpieczeństwa ludności cywilnej. To właśnie dlatego po pierwszych dniach sierpnia wojna o Warszawę przestała być postrzegana wyłącznie jako walka o wyzwolenie miasta. Stała się również walką o przetrwanie jego mieszkańców.
Rzeź Woli zmienia również współczesną debatę historyczną. Zbyt często spór koncentruje się wyłącznie na decyzjach polskiego dowództwa, podczas gdy w cieniu pozostaje podstawowy fakt: największa jednorazowa zbrodnia Powstania była zaplanowaną akcją eksterminacyjną państwa niemieckiego. Nie można uczciwie analizować Powstania Warszawskiego, jeśli ten fakt zostanie przesłonięty przez dyskusję o błędach dowódców Armii Krajowej.
Historia Powstania Warszawskiego nie zaczyna się i nie kończy na rozkazie wydanym 31 lipca 1944 roku. Jej najciemniejszym rozdziałem są tysiące bezbronnych mieszkańców Woli zamordowanych tylko dlatego, że byli Polakami mieszkającymi w Warszawie. To właśnie dlatego Rzeź Woli pozostaje jednym z najmocniejszych argumentów przeciwko wszelkim próbom relatywizowania odpowiedzialności za tragedię stolicy. Decyzje dowódców można oceniać i krytykować. Zbrodni popełnionej na Woli nie można jednak przedstawiać jako nieuniknionego skutku polskiego wyboru. Była ona przede wszystkim wynikiem świadomej decyzji niemieckiego państwa i jego aparatu terroru.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz