Niemieckie Sprengkommando przygotowuje wysadzenie Zamku Królewskiego w Warszawie, 8 września 1944 r. Fot. Alfred Mensebach. Źródło: Edward Serwański, Irena Trawińska (red.), Zbrodnia niemiecka w Warszawie 1944 r., Instytut Zachodni, Poznań 1946; Wikimedia Commons. Status prawny: Public Domain (PD-Poland).
Pierwsze dni Powstania Warszawskiego przyniosły nie tylko zacięte walki uliczne. Przyniosły również decyzję, która przesądziła o losie stolicy i jej mieszkańców. W ciągu kilkudziesięciu godzin od wybuchu Powstania Adolf Hitler i Heinrich Himmler podjęli decyzję, że Warszawa nie ma zostać jedynie zdobyta. Ma zostać zniszczona, a jej ludność wymordowana. Ta decyzja całkowicie zmienia sposób interpretowania wydarzeń z sierpnia i września 1944 roku.
W publicznej debacie często powraca pytanie, czy Powstanie Warszawskie było błędem. Jest to pytanie zasadne, ale zbyt często prowadzi ono do przesunięcia uwagi z rzeczywistych sprawców tragedii. Niezależnie od oceny decyzji Komendy Głównej Armii Krajowej nie można zapominać, że zagłada Warszawy nie była skutkiem spontanicznej brutalności niemieckich oddziałów ani niekontrolowanego przebiegu walk. Była rezultatem świadomej decyzji politycznej najwyższego kierownictwa III Rzeszy.
1 sierpnia 1944 roku wiadomość o wybuchu Powstania dotarła do kwatery głównej Hitlera. Reakcja była natychmiastowa. Hitler uznał Powstanie za akt buntu, który musi zostać stłumiony z maksymalną brutalnością. Heinrich Himmler przekazał następnie rozkazy, które nie pozostawiały miejsca na dowolną interpretację. Warszawa miała zostać zrównana z ziemią, a jej mieszkańcy wymordowani. Nie należało brać jeńców, nie należało oszczędzać ludności cywilnej. Stolica Polski miała stać się przykładem odstraszającym dla całej okupowanej Europy.
W praktyce oznaczało to odejście od prowadzenia klasycznej operacji wojskowej. Celem nie było już wyłącznie odzyskanie kontroli nad miastem. Celem stało się fizyczne zniszczenie jego mieszkańców oraz unicestwienie symbolu polskiej państwowości. Rozkazy wydane przez Hitlera i Himmlera otworzyły drogę do wydarzeń, które kilka dni później doprowadziły do Rzezi Woli – jednej z największych masowych zbrodni popełnionych na ludności cywilnej podczas II wojny światowej.
To właśnie w tym miejscu ujawnia się słabość wielu współczesnych sporów o Powstanie Warszawskie. Koncentrują się one niemal wyłącznie na decyzjach polskiego dowództwa, podczas gdy decyzje niemieckiego kierownictwa schodzą na dalszy plan. Powstaje wrażenie, jakby zniszczenie Warszawy było niemal automatyczną konsekwencją samego wybuchu Powstania. Tymczasem pomiędzy wybuchem walk a zagładą miasta istniało jeszcze jedno ogniwo – świadoma decyzja władz III Rzeszy o zastosowaniu terroru na niespotykaną skalę.
Nie oznacza to, że Niemcy wcześniej prowadzili w Polsce łagodną okupację. Już od 1939 roku Warszawa doświadczała masowych egzekucji, deportacji i terroru. Jednak rozkazy wydane na początku sierpnia 1944 roku oznaczały jakościową zmianę. Od tej chwili eksterminacja ludności cywilnej stała się jednym z podstawowych narzędzi prowadzenia działań wojennych.
Warto zwrócić uwagę, że niemiecka polityka nie wynikała wyłącznie z wojskowej konieczności. Warszawa miała znaczenie symboliczne. Była stolicą państwa, które od pierwszego dnia wojny stawiało opór III Rzeszy. Zniszczenie miasta miało pokazać, jaki los czeka każdy naród próbujący przeciwstawić się niemieckiej dominacji. Terror miał oddziaływać nie tylko na Polaków, lecz również na mieszkańców innych okupowanych krajów.
Rozkaz zagłady Warszawy pokazuje również, dlaczego nie można sprowadzać historii Powstania wyłącznie do pytania o trafność decyzji z 31 lipca 1944 roku. Nawet najbardziej krytyczna ocena działań Komendy Głównej Armii Krajowej nie może prowadzić do zatarcia odpowiedzialności tych, którzy świadomie zdecydowali o wymordowaniu dziesiątek tysięcy cywilów i zniszczeniu jednego z największych miast Europy.
Historia Powstania Warszawskiego jest historią dramatycznych decyzji podejmowanych po obu stronach frontu. Jedne można oceniać jako trafne lub błędne. Inne należy nazwać po imieniu – były zbrodnią. Rozkaz wydany przez Hitlera nie był błędem strategicznym ani pomyłką wojskową. Był świadomym poleceniem popełnienia zbrodni wojennej i zbrodni przeciwko ludzkości. Bez zrozumienia tego faktu nie sposób uczciwie odpowiedzieć na pytanie, dlaczego Warszawa została niemal całkowicie zniszczona.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz