Studio powstańczej radiostacji „Błyskawica”, Warszawa, wrzesień 1944 r. Stacja Nadawcza Armii Krajowej rozpoczęła regularne nadawanie 8 sierpnia 1944 r. i umożliwiała walczącej Warszawie przekazywanie własnych komunikatów również poza granice Polski. Autor fotografii nieustalony. Źródło: Jan Grużewski, Stanisław Kopf, Dni Powstania. Kronika fotograficzna walczącej Warszawy, Warszawa 1957, s. 290–291 / Wikimedia Commons. Status prawny: domena publiczna – PD-Poland.
W sierpniu 1944 roku Warszawa miała poważny problem, którego nie można było rozwiązać karabinem, barykadą ani butelką zapalającą. Miasto walczyło, ale świat dowiadywał się o tej walce przede wszystkim za pośrednictwem innych. Londyn mówił o Warszawie, Moskwa mówiła o Warszawie, Niemcy mówili o Warszawie i każdy robił to zgodnie z własnym interesem. Powstańcom brakowało możliwości powiedzenia własnym głosem: jesteśmy tutaj, nadal walczymy i sami opowiemy, co się z nami dzieje. 8 sierpnia 1944 roku sytuacja się zmieniła. W eter popłynęło: „Halo! Tu Błyskawica, Stacja Nadawcza Armii Krajowej w Warszawie”. Od tej chwili stolica nie była już wyłącznie przedmiotem cudzych komunikatów. Sama stała się nadawcą.
Może się to dzisiaj wydawać drobiazgiem, ponieważ żyjemy w epoce, w której człowiek znajdujący się pod ostrzałem potrafi kilkanaście sekund później przesłać film na drugi koniec świata. W 1944 roku informacja podróżowała inaczej, a kontrola nad środkami przekazu była częścią prowadzenia wojny. Niemcy przez pięć lat okupacji starali się odebrać Polakom możliwość niezależnego mówienia do własnego społeczeństwa. Za słuchanie zagranicznego radia groziły represje, odbiorniki radiowe zostały Polakom odebrane, a propaganda miała monopol tam, gdzie sięgała niemiecka władza. Tymczasem w samym środku okupowanej Europy pojawiła się stacja, której Niemcy nie kontrolowali i której sygnał można było odbierać daleko poza Warszawą.
„Błyskawica” nie powstała jednak w ciągu pierwszego tygodnia Powstania. Jej historia zaczęła się wcześniej, ponieważ przygotowania do budowy silnej radiostacji fonicznej prowadzono już podczas okupacji. Nadajnik skonstruował Antoni Zębik „Biegły”, krótkofalowiec i specjalista radiotechniki. Urządzenie miało zostać wykorzystane w chwili rozpoczęcia otwartej walki. Problem polegał na tym, że historia, jak zwykle, nie zainteresowała się planem. Po wybuchu Powstania radiostacja nie nadawała się od razu do pracy, między innymi z powodu zawilgocenia podczas przechowywania i transportu. Sprzęt trzeba było osuszać i naprawiać, dlatego „Błyskawica” odezwała się dopiero 8 sierpnia. W międzyczasie powstańcy uruchomili improwizowaną radiostację „Burza”, której sygnał został odebrany w Londynie.
Już sam fakt skonstruowania i uruchomienia takiego nadajnika mówi sporo o Polskim Państwie Podziemnym. Radiostacja nie była przypadkowym odbiornikiem przerobionym przez kilku entuzjastów w piwnicy podczas Powstania. Przygotowano ją wcześniej właśnie po to, aby w odpowiednim momencie polskie podziemie otrzymało własny głos. Było w tym myślenie znacznie wykraczające poza samą walkę zbrojną. Państwo, które chce występować jako państwo, potrzebuje nie tylko żołnierzy. Potrzebuje również możliwości komunikowania własnego stanowiska.
Pierwsza audycja „Błyskawicy” została nadana 8 sierpnia o godzinie 9.45 z gmachu PKO przy zbiegu Jasnej i Świętokrzyskiej. Głównym spikerem był Zbigniew Świętochowski „Krzysztof”, przedwojenny pracownik Polskiego Radia. Program nie ograniczał się do komunikatów wojskowych. Nadawano dzienniki, przeglądy prasy, reportaże, wiersze, muzykę i piosenki. Audycje rozpoczynały i kończyły dźwięki „Warszawianki”. „Błyskawica” nadawała na falach krótkich cztery razy dziennie, a jej programy trwały zwykle kilkadziesiąt minut. Od 9 sierpnia z jej urządzeń korzystało również Polskie Radio.
Właśnie tutaj zaczyna się rzecz najciekawsza. „Błyskawica” nie mówiła tylko do Warszawy. Warszawa próbowała mówić przez nią do świata.
Nadawano audycje po angielsku, a także po niemiecku i francusku. Program angielski miał szczególne znaczenie, ponieważ jego odbiorcą nie był człowiek siedzący w piwnicy przy Marszałkowskiej. Adresowano go do zagranicznych słuchaczy, dziennikarzy i polityków. Zachowane materiały z nasłuchu potwierdzają, że programy anglojęzyczne były odbierane poza Polską; Imperial War Museums opisuje „Błyskawicę” jako stację nadającą codziennie po polsku i angielsku właśnie po to, aby docierać do międzynarodowej publiczności.
Było w tym coś niezwykłego. Warszawa nie miała własnego lotnictwa, nie miała ciężkiej artylerii, z każdym dniem miała mniej amunicji, ale posiadała nadajnik. Niemcy mogli odciąć ulicę od ulicy, Starówkę od Śródmieścia, a później Mokotów od reszty miasta, lecz fala radiowa nie respektowała barykad. Powstanie, które na mapie zaczynało rozpadać się na kilka izolowanych wysp, w eterze nadal mogło istnieć jako jedna Warszawa.
Znaczenie tego faktu łatwo jednak przecenić, jeżeli zaczniemy traktować „Błyskawicę” jak cudowną broń propagandową. Świat nie zmienił swojej polityki dlatego, że usłyszał powstańczą radiostację. Churchill nie otrzymał dzięki niej możliwości wysłania brytyjskich dywizji nad Wisłę, Roosevelt nie zmienił zasadniczych priorytetów wojennych, a Stalin z pewnością nie zamierzał podporządkować swoich decyzji komunikatom nadawanym z Jasnej. Radio mogło przekazywać prawdę o sytuacji Warszawy. Nie mogło stworzyć armii, która przyszłaby jej z pomocą.
To rozróżnienie jest ważne również dlatego, że wokół Powstania łatwo buduje się później wygodne oskarżenia. Zachód wiedział o walczącej Warszawie. Informacje docierały różnymi drogami, a „Błyskawica” była jedną z nich. Problem nie polegał więc wyłącznie na braku informacji. Wielka Brytania i Stany Zjednoczone funkcjonowały w ramach koalicji, w której o sytuacji militarnej na ziemiach polskich w coraz większym stopniu decydowała obecność Armii Czerwonej. Warszawa mogła wołać o pomoc, lecz pomiędzy usłyszeniem wołania a możliwością skutecznego działania istniała ogromna różnica. Radio tej różnicy nie mogło usunąć.
„Błyskawica” miała natomiast ogromne znaczenie w wojnie o obraz Powstania. Niemcy przedstawiali je zgodnie z własnym interesem, Moskwa zgodnie z własnym, a w zachodnich mediach informacje docierały z opóźnieniem i przechodziły przez cudze filtry. Powstańcza stacja pozwalała powiedzieć: nie musicie wyłącznie słuchać tego, co inni mówią o Warszawie, możecie usłyszeć Warszawę. Różnica pomiędzy byciem opisywanym a możliwością samodzielnego przemówienia jest różnicą polityczną, nie tylko techniczną.
Powstańcy doskonale to rozumieli. W audycjach pojawiały się komunikaty o sytuacji wojskowej, ale również apele o pomoc, informacje o życiu miasta, reportaże i komentarze. Specjalną audycję skierowano do wyzwolonego Paryża. Był w tym zapewne pewien gorzki kontrast, którego nikomu w Warszawie nie trzeba było tłumaczyć. Paryż odzyskiwał wolność, podczas gdy Warszawa była systematycznie niszczona. Dwa europejskie miasta znalazły się w sierpniu 1944 roku po przeciwnych stronach tej samej historii: jedno właśnie kończyło okupację, drugie płaciło coraz większą cenę za próbę zakończenia jej własnymi siłami.
Radio pozwalało również zachować pozór normalnego życia kulturalnego. Pomiędzy wiadomościami pojawiały się wiersze, muzyka i piosenki. Z dzisiejszej perspektywy można zapytać, po co w bombardowanym mieście nadawać poezję, skoro brakowało wody, żywności i amunicji. Pytanie jest jednak źle postawione. Właśnie dlatego ją nadawano. Jeżeli radio ograniczyłoby się do informacji o zabitych, zdobytych barykadach i niemieckich nalotach, wojna otrzymałaby monopol nie tylko nad ulicami, lecz również nad ludzką wyobraźnią. Powstańcza Warszawa bardzo uparcie odmawiała przyznania wojnie takiego monopolu.
Niemcy naturalnie próbowali „Błyskawicę” uciszyć. Radiostację namierzano, a miejsca jej pracy były narażone na ostrzał i bombardowania. Nadajnik musiał być przenoszony. Po opuszczeniu gmachu PKO znalazł się między innymi w „Adrii” przy Moniuszki, następnie przy Poznańskiej, a później w Bibliotece Publicznej przy Koszykowej. Była to charakterystyczna dla Powstania wędrówka instytucji, która traciła kolejne normalne siedziby, lecz nie przestawała istnieć. Szpital przenosił się do piwnicy, dowództwo do następnego budynku, oddział na następną barykadę, a radio zabierało nadajnik i próbowało ponownie wejść w eter.
Niemcy próbowali zresztą walczyć nie tylko z samym nadajnikiem. Wojna radiowa oznaczała również dezinformację. Na częstotliwości wykorzystywanej przez powstańców pojawiały się niemieckie próby podszywania się pod polskie źródła i przekazywania fałszywych informacji. Była to ta sama wojna, którą prowadzono na ulicach, tylko przy użyciu innych środków. Na barykadę wysyłano Goliata, przeciwko radiostacji stosowano zagłuszanie, namierzanie i fałszywe komunikaty. Cel pozostawał podobny: pozbawić przeciwnika możliwości skutecznego działania.
Szczególne znaczenie „Błyskawicy” widać, kiedy zestawi się ją z problemami zwykłej łączności powstańczej. Oddziały oddalone od siebie czasem miały ogromne trudności z przekazywaniem meldunków. Łącznicy musieli przechodzić przez ostrzeliwane ulice i kanały, a komunikacja radiotelegraficzna pomiędzy dzielnicami mogła paradoksalnie odbywać się za pośrednictwem baz znajdujących się w Anglii i we Włoszech. Powstanie potrafiło więc znaleźć się w osobliwej sytuacji: łatwiej było przekazać wiadomość radiową z Warszawy do Londynu niż meldunek z jednej odciętej dzielnicy do drugiej.
„Błyskawica” pokazuje dlatego tę samą cechę Powstania, którą można odnaleźć w historii kanałów, poczty, produkcji granatów czy walki z Goliatami. Warszawa nie posiadała warunków potrzebnych do normalnego prowadzenia wojny, więc nieustannie produkowała ich namiastki. Nie miała normalnej sieci komunikacyjnej, więc chodziła kanałami. Nie miała wystarczającej liczby granatów, więc je produkowała. Nie miała funkcjonującej poczty, więc stworzyła własną. Nie miała państwowej rozgłośni działającej w normalnym studiu, więc urządziła radio pośród bombardowanego miasta.
Jest jednak pewna różnica. Granat działał na odległość kilkudziesięciu metrów, karabin na kilkaset, a „Błyskawica” mogła zostać usłyszana tysiące kilometrów dalej. Zachowane nagrania są właśnie efektem zagranicznego nasłuchu. Polskie Radio udostępnia fragmenty audycji utrwalonych podczas nasłuchu w Anglii, dzięki czemu można dzisiaj usłyszeć nie aktora odtwarzającego powstańczy komunikat, lecz głos rzeczywiście wysłany w eter z walczącej Warszawy.
To chyba najbardziej niezwykła właściwość radia. Fotografia zatrzymuje obraz, ale człowiek na zdjęciu milczy. Dokument zachowuje słowa, lecz trzeba je przeczytać. Nagranie głosu usuwa część dystansu. Człowiek, który mówił do mikrofonu w sierpniu 1944 roku, nie wiedział, że słuchacz osiemdziesiąt lat później zna zakończenie jego historii. Nie wiedział, że Powstanie upadnie, Warszawa zostanie wypędzona, a miasto Niemcy będą dalej systematycznie niszczyć. Mówił w czasie teraźniejszym, ponieważ dla niego historia jeszcze się nie skończyła.
Ostatnia audycja „Błyskawicy” została nadana 4 października 1944 roku, już po podpisaniu układu o zaprzestaniu działań wojennych. Potem radiostację zniszczono, aby nie dostała się w ręce Niemców. Było w tym coś symbolicznego, choć nie trzeba symboliki przesadnie dopisywać. Nadajnik spełnił swoje zadanie. Miał działać tak długo, jak długo walczyła Warszawa, a kiedy walka się skończyła, przestał być potrzebny.
Nie uratował Powstania. Nie zmusił Stalina do działania i nie sprowadził nad Warszawę alianckich dywizji. Gdyby oceniać jego znaczenie wyłącznie według wpływu na rezultat wojny, można byłoby uznać całe przedsięwzięcie za niewiele znaczący epizod. Byłby to jednak dokładnie ten sam błąd, który popełnia się, oceniając powstańczą pocztę według liczby dostarczonych listów. „Błyskawica” spełniała inną funkcję. Pozwalała walczącemu miastu zachować prawo do własnego głosu.
Przez pięć lat okupacji Warszawa była przedmiotem cudzych rozkazów, komunikatów i propagandy. W sierpniu 1944 roku na kilka tygodni odzyskała możliwość mówienia we własnym imieniu. Głos był słaby w porównaniu z potęgą wielkich rozgłośni Londynu, Berlina czy Moskwy, ale był własny. Niemcy mogli burzyć budynki, przecinać ulice i namierzać antenę, lecz dopóki działał nadajnik, gdzieś daleko od Warszawy człowiek obracający gałką odbiornika mógł nagle usłyszeć sygnał dobiegający z miasta, które według niemieckich planów miało zostać zmuszone do milczenia.
I właśnie dlatego „Błyskawica” była czymś więcej niż radiostacją. Przez niemal dwa miesiące stanowiła dowód, że Warszawa jeszcze istnieje jako podmiot, a nie wyłącznie jako miejsce bitwy. Miasto było bombardowane, palone i stopniowo rozcinane na coraz mniejsze enklawy, ale nadal potrafiło powiedzieć światu, co się z nim dzieje. W wojnie, w której inni decydowali o jego losie, była to jedna z niewielu rzeczy, o których mogło jeszcze decydować samo.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz