Ruiny kamienic w rejonie ulic Miodowej i Senatorskiej, widziane z Podwala w kierunku placu Teatralnego, 31 sierpnia 1944 r. Fotografia wykonana w ostatnich godzinach obrony Starego Miasta pokazuje skalę zniszczenia dzielnicy po niemal miesiącu walk, bombardowań i ostrzału artyleryjskiego. Fot. Wiesław Chrzanowski „Wiesław” (1920–2011), żołnierz batalionu „Gustaw”. Źródło: Jerzy Piórkowski, Miasto nieujarzmione, Warszawa 1957, s. 225 / Wikimedia Commons. Status prawny: domena publiczna – PD-Poland
Pod koniec sierpnia 1944 roku Stare Miasto przestało przypominać dzielnicę, o którą walczą dwie strony, a coraz bardziej przypominało zamykającą się pułapkę. Niemcy nacierali z kilku kierunków, systematycznie krusząc obronę artylerią, moździerzami, lotnictwem i bronią pancerną. Powstańcy odpowiadali karabinami, pistoletami maszynowymi, granatami, butelkami zapalającymi i tym, co udało się zdobyć na przeciwniku. Nie brakowało im odwagi, coraz bardziej brakowało natomiast wszystkiego, co pozwala zamienić odwagę w trwały sukces wojskowy. Bitwa o Stare Miasto jest dlatego jednym z najważniejszych epizodów Powstania Warszawskiego. Pokazuje granicę, poza którą determinacja przestaje wystarczać.
Na mapie Starówka nie wyglądała imponująco. Jej znaczenie wynikało jednak z położenia. Utrzymanie dzielnicy wiązało niemieckie siły, osłaniało dostęp do Śródmieścia od północy i pozwalało zachować powstańczą obecność w rejonie pomiędzy Wisłą, Żoliborzem i centrum miasta. Po upadku Woli właśnie tutaj przesunął się ciężar niemieckiego natarcia. Dowództwo niemieckie mogło skoncentrować siły przeciwko coraz mniejszemu obszarowi, a obrońcy znaleźli się w sytuacji, w której niemal każdy kolejny dzień oznaczał utratę następnego domu, następnej barykady i następnych ludzi.
Bitwa miała przy tym charakter, którego przed 1 sierpnia nikt nie mógł w pełni przewidzieć. Armia Krajowa przygotowywała się przez lata przede wszystkim do konspiracji, sabotażu, dywersji i krótkotrwałego wystąpienia zbrojnego. Na Starym Mieście jej żołnierze musieli prowadzić regularną bitwę miejską przeciwko przeciwnikowi dysponującemu wszystkimi rodzajami ciężkiej broni. Niemcy mogli najpierw rozbić budynek bombami lub pociskami, następnie ostrzelać ruiny i dopiero później wysłać piechotę. Powstańcy musieli bronić tego, co po bombardowaniu jeszcze pozostało.
W połowie sierpnia niemiecki nacisk stał się szczególnie silny. Celem było stopniowe odcinanie Starówki od pozostałych ośrodków oporu i zmniejszanie bronionego obszaru. Walki toczyły się między innymi o rejon Stawki, Muranowa, Arsenału, Banku Polskiego, Pasażu Simonsa, katedry św. Jana i Państwowej Wytwórni Papierów Wartościowych. Nazwy tych miejsc powtarzają się w relacjach niemal monotonnie, ponieważ wielokrotnie przechodziły z rąk do rąk albo znajdowały się pod nieustannym naciskiem. Zdobycie jednej kamienicy nie oznaczało jeszcze zdobycia ulicy, a opanowanie ulicy nie gwarantowało utrzymania jej następnego dnia.
Właśnie tutaj szczególnie dobrze widać różnicę pomiędzy przewagą taktyczną i strategiczną. Powstańcy potrafili wygrywać pojedyncze starcia. Potrafili kontratakować, odbijać utracone pozycje, niszczyć niemieckie pojazdy i zadawać przeciwnikowi straty. Wcześniejsze zdobycie PAST-y pokazało, że przy odpowiednim przygotowaniu byli zdolni pokonać silną niemiecką załogę. Na Starówce problem polegał jednak na czymś innym. Niemiec zabity podczas szturmu mógł zostać zastąpiony kolejnym żołnierzem. Wystrzelony przez Niemców pocisk artyleryjski mógł zostać zastąpiony następnym. Powstanie nie dysponowało podobnym mechanizmem uzupełniania strat.
Z każdym dniem ta asymetria stawała się bardziej widoczna. Jeżeli powstaniec tracił karabin, zdobycie następnego mogło wymagać zabicia przeciwnika. Jeżeli kończyła się amunicja, nie istniała kolumna ciężarówek jadąca z zaplecza. Jeżeli sanitariuszka zużyła ostatni bandaż, trzeba było szukać czegoś, czym można go zastąpić. Jeżeli niemiecka bomba niszczyła szpital, rannych przenoszono do następnej piwnicy. Powstanie mogło improwizować niezwykle długo, lecz improwizacja nie jest niewyczerpanym zasobem.
Niemcy mieli jeszcze jedną przewagę: mogli niszczyć przestrzeń, której powstańcy musieli bronić. To zasadnicza cecha bitwy o Stare Miasto. Dom był dla obrońców pozycją, schronieniem, magazynem, punktem sanitarnym i miejscem zamieszkania ludności cywilnej. Dla niemieckiego lotnika albo artylerzysty był po prostu celem. Jeśli nie można było go zdobyć, można było go zburzyć. Jeżeli powstańcy nadal bronili ruin, można było bombardować je ponownie.
Symbolem tej przewagi stały się ciężkie środki ogniowe używane przez Niemców. Na pozycje powstańcze spadały pociski ciężkich moździerzy, działa szturmowe i artyleria prowadziły ogień do zabudowy, a Luftwaffe mogła atakować praktycznie bez przeszkód ze strony powstańczej obrony przeciwlotniczej. Do tego dochodziły samobieżne wyrzutnie rakietowe, których charakterystyczny dźwięk mieszkańcy Warszawy kojarzyli z nadlatującymi salwami. Powstańcy nadali im własne nazwy, między innymi „krowy” i „szafy”. Wojna bardzo szybko tworzy język oswajający rzeczy, których właściwie nie da się oswoić.
Stare Miasto nie było jednak wyłącznie polem bitwy. W kurczącym się obszarze znajdowały się tysiące cywilów i rannych. W miarę niszczenia zabudowy życie schodziło do piwnic. Tam spano, przygotowywano jedzenie, opatrywano rannych i czekano na następne bombardowanie. Przejścia pomiędzy piwnicami przebijane w murach pozwalały czasem pokonywać znaczne odległości bez wychodzenia na ostrzeliwane ulice. Miasto zaczęło tworzyć własną, poziomą sieć komunikacyjną wewnątrz domów, podczas gdy kanały tworzyły drugą sieć kilka metrów niżej.
W drugiej połowie sierpnia coraz bardziej oczywiste stawało się jednak, że obrona Starówki nie może trwać bez końca. Niemcy zdobywali kolejne pozycje, a teren kontrolowany przez Grupę „Północ” systematycznie się zmniejszał. 28 sierpnia padła Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych. Jej obrona należała do najcięższych epizodów walk w tej części Warszawy. Utrata PWPW oznaczała nie tylko kolejne przesunięcie linii frontu. Pokazywała, że nawet największe i najlepiej przygotowane punkty oporu można ostatecznie złamać, jeżeli przeciwnik ma czas i odpowiednią przewagę ogniową.
Podobnie wyglądała sytuacja w rejonie katedry św. Jana i ulicy Świętojańskiej. Walczono tam o wnętrza budynków, piwnice, przejścia i fragmenty murów. Niemiecki czołg mógł zostać zatrzymany na wąskiej ulicy, ale za nim znajdowały się następne środki ogniowe. Powstańczy sukces mógł przynieść kilka godzin oddechu. Niemiecki sukces zmniejszał obszar obrony, którego nie było już czym zastąpić.
Najbardziej niebezpieczne było jednak stopniowe odcinanie Starówki od reszty powstańczej Warszawy. Dzielnica mogła jeszcze walczyć, ale walka bez możliwości uzyskania większych uzupełnień stawała się coraz bardziej beznadziejna. Kanały pozwalały utrzymywać łączność ze Śródmieściem i Żoliborzem, lecz nie mogły dostarczyć tego, czego potrzebowała regularna bitwa: dużych ilości amunicji, ciężkiej broni, świeżych oddziałów i artylerii. Były arterią podtrzymującą życie, ale nie mogły zastąpić systemu zaopatrzenia armii.
Dowództwo Grupy „Północ” znalazło się więc przed problemem, którego nie dało się rozwiązać samą determinacją. Można było nadal bronić kolejnych ruin i stopniowo tracić najlepsze oddziały albo próbować wydostać ludzi ze Starówki i wykorzystać ich do dalszej walki w innych częściach Warszawy. Z wojskowego punktu widzenia druga możliwość stawała się coraz bardziej racjonalna. Problem polegał na tym, że normalna droga odwrotu właściwie nie istniała.
Podjęto jeszcze próbę jej stworzenia.
W nocy z 30 na 31 sierpnia przeprowadzono operację mającą doprowadzić do przebicia korytarza ze Starego Miasta do Śródmieścia. Plan zakładał skoordynowane uderzenie oddziałów z obu stron. Gdyby się powiódł, część sił Grupy „Północ” mogłaby przejść na południe normalną drogą, a nie przez kanały. Była to jedna z najbardziej ambitnych operacji powstańczych końca sierpnia. Była też próbą podjętą w momencie, kiedy obrońcy mieli już bardzo mały margines błędu.
Atak zakończył się niepowodzeniem. Niemieckie pozycje okazały się zbyt silne, koordynacja w nocnej walce miejskiej była niezwykle trudna, a powstańcy ponieśli poważne straty. Po tej porażce dalsze utrzymywanie Starówki straciło wojskowy sens. Nie chodziło już o wybór między zwycięstwem a odwrotem. Takiego wyboru nie było. Pozostawał wybór między odwrotem a zniszczeniem znajdujących się tam oddziałów.
I tutaj bitwa o Stare Miasto łączy się z historią wojny w kanałach. To, co jeszcze kilka tygodni wcześniej było przede wszystkim awaryjną drogą komunikacji, stało się jedyną realną drogą ewakuacji całego zgrupowania. Po niepowodzeniu przebicia rozpoczęto przygotowania do wyprowadzenia oddziałów pod ziemią. W dniach 1–2 września tysiące powstańców opuściły Starówkę kanałami, kierując się przede wszystkim do Śródmieścia, a częściowo na Żoliborz.
Było to zarazem przyznanie, że bitwa została przegrana, i odmowa pozwolenia Niemcom na jej całkowite rozstrzygnięcie. Niemcy zdobyli teren, lecz znaczna część żołnierzy wymknęła się z okrążenia. Ci sami ludzie, których przeciwnik miał zniszczyć wraz ze Starówką, kilka dni później mogli ponownie walczyć w innych częściach miasta. Z punktu widzenia taktycznego ewakuacja była sukcesem. Z punktu widzenia sytuacji całego Powstania była ratowaniem tego, co jeszcze można było uratować.
Najstraszniejszą cenę zapłacili ci, których ewakuować się nie dało. W piwnicznych szpitalach pozostali ciężko ranni. Pozostała również część ludności cywilnej. Po wkroczeniu na Stare Miasto Niemcy i podległe im formacje dopuścili się mordów na rannych i cywilach. W tym miejscu wojskowa analiza bitwy dochodzi do granicy, poza którą liczby batalionów, punktów oporu i zużytej amunicji przestają wystarczać. Dzielnica nie była pustą planszą, którą można było oddać przeciwnikowi. Pod jej ruinami znajdowali się ludzie.
Czy można było tę bitwę wygrać? Wszystko zależy od znaczenia słowa „wygrać”. Powstańcy mogli zwyciężać w poszczególnych starciach, utrzymywać budynki dłużej, niż wynikałoby to z proporcji sił, zadawać Niemcom straty i opóźniać ich działania. Robili to przez wiele dni. Nie mogli jednak samodzielnie zmienić zasadniczego stosunku sił. Nie mogli pozbawić Niemców lotnictwa i artylerii. Nie mogli stworzyć własnych magazynów amunicji. Nie mogli również zmusić Armii Czerwonej do rozpoczęcia operacji, która zmieniłaby sytuację na lewym brzegu Wisły.
W tym sensie Stare Miasto było bitwą, której nie dało się wygrać. Nie dlatego, że obrońcy walczyli źle. Właśnie przeciwnie: długość obrony pokazuje, jak skutecznie potrafili wykorzystywać warunki miasta i jak szybko nauczyli się wojny, do której przed Powstaniem nie byli przygotowani. Problem polegał na tym, że każda ich przewaga miała charakter lokalny i chwilowy, podczas gdy niemiecka przewaga była strukturalna. Powstanie mogło zniszczyć czołg. Nie mogło odebrać Niemcom możliwości przysłania następnego.
Dlatego obrona Starówki jest tak ważna dla oceny całego Powstania Warszawskiego. Pokazuje, jak mylące jest sprowadzanie historii do wyboru pomiędzy bohaterstwem a bezsensem. Żołnierze mogli walczyć znakomicie w operacji, której ostatecznie nie mogli wygrać. Dowódca mógł podejmować racjonalne decyzje taktyczne w sytuacji strategicznie beznadziejnej. Sukces jednej barykady nie zmieniał położenia dzielnicy, ale dla ludzi znajdujących się za tą barykadą mógł oznaczać kolejny dzień życia.
Stare Miasto broniło się więc nie dlatego, że istniała jakaś tajemnicza możliwość zwycięstwa, której dzisiaj nie potrafimy dostrzec. Broniło się dlatego, że wojna nie pozwala dowódcom przeskoczyć od razu do końcowego wyniku. Każdy dzień trzeba przeżyć, każdą pozycję można próbować utrzymać, każdego rannego należy wynieść, a każdą możliwość zmiany sytuacji trzeba wykorzystać, dopóki jeszcze istnieje. Przez większą część sierpnia pozostawała nadzieja na zmianę sytuacji na froncie, pomoc z zewnątrz albo połączenie z innymi dzielnicami. Dopiero pod koniec miesiąca możliwości zaczęły znikać jedna po drugiej.
Po nieudanym przebiciu w nocy z 30 na 31 sierpnia pozostała właściwie tylko jedna.
Znajdowała się kilka metrów pod ziemią.
Dlatego finałem bitwy o Stare Miasto nie był ostatni szturm ani biały sztandar. Była nim kolumna ludzi schodzących do kanału. Niemcy zdobywali na powierzchni ruiny dzielnicy, którą przez niemal miesiąc próbowali złamać, a pod ich stopami tysiące jej obrońców przesuwały się w stronę Śródmieścia. Nie wygrali bitwy o Starówkę w taki sposób, w jaki planuje się zwycięstwo nad okrążonym przeciwnikiem. Zdobyli teren, lecz nie zdołali zamknąć pierścienia na czas.
Starego Miasta nie można było już uratować. Można było jeszcze uratować część jego armii. I właśnie to zrobiono.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz