Polskie czołgi lekkie 7TP, 1939 rok. Autor nieznany. Fotografia opublikowana w: Leszek Komuda, „Polski czołg lekki 7TP”, „Typy Broni i Uzbrojenia”, nr 21, Warszawa 1973. Źródło: Wikimedia Commons. Domena publiczna – PD-Poland.
Wieczorem 31 sierpnia 1939 roku Polska nie spała. Na dworcach tłoczyli się rezerwiści, kolejarze próbowali przepchnąć kolejne transporty, drogami maszerowały oddziały, a w sztabach otwierano zalakowane koperty z rozkazami. Na prowizorycznych lotniskach czekały samoloty, których następnego ranka Luftwaffe na próżno szukała w stałych bazach. Trzy najcenniejsze polskie niszczyciele znajdowały się już w drodze do Wielkiej Brytanii.
Nie był to obraz państwa całkowicie zaskoczonego. Wiedziano, że wojna nadchodzi. Żołnierze otrzymywali broń, jednostki zajmowały pozycje, piloci czekali na rozkaz startu. Polska armia była gotowa walczyć w tym najbardziej podstawowym znaczeniu: jej żołnierze wiedzieli, że przeciwnik jest silniejszy, ale nie zamierzali przed nim ustępować bez walki.
Nie była jednak w pełni zmobilizowana.
Dnia 29 sierpnia prezydent Ignacy Mościcki zarządził mobilizację powszechną. Miała rozpocząć się następnego dnia, lecz pod naciskiem Francji i Wielkiej Brytanii decyzję cofnięto. Zachodni dyplomaci nadal wierzyli, że można pozostawić otwartą drogę do negocjacji i nie dawać Hitlerowi pretekstu do wojny. Był to jeden z tych pomysłów, które dobrze wyglądają w gabinecie dyplomaty, a znacznie gorzej na zatłoczonym dworcu kolejowym.
Rozkaz wydano ponownie 30 sierpnia, wyznaczając rozpoczęcie mobilizacji na dzień następny. Kiedy 1 września spadły pierwsze bomby, część jednostek wciąż się formowała, tysiące rezerwistów znajdowały się w drodze, a transporty wojskowe mieszały się z kolumnami uchodźców. Każda stracona doba oznaczała kolejne oddziały, które nie zdążyły zająć wyznaczonych pozycji.
Nie oznacza to, że wcześniej niczego nie zrobiono. Mobilizacja alarmowa, prowadzona stopniowo od marca i rozszerzona po zawarciu paktu Ribbentrop–Mołotow, objęła znaczną część wojska. Polski system mobilizacyjny był sprawny i szczegółowo przygotowany. Potrafił w krótkim czasie przemienić pułki czasu pokoju w wielką armię opartą na rezerwistach. Nie mógł jednak działać szybciej od polityków podejmujących decyzje.
Odpowiedzialności nie można zrzucić wyłącznie na francuskich i brytyjskich ambasadorów. To polskie władze zgodziły się podporządkować tempo własnych przygotowań sojusznikom, którzy nie zamierzali bronić polskiej granicy własną piechotą. Hitler nie potrzebował zresztą żadnego pretekstu. Miał już gotowy plan wojny i wyznaczoną datę uderzenia. Polskie wstrzymywanie mobilizacji nie uczyniło go bardziej pokojowym. Uczyniło jedynie Polskę trochę słabszą.
Wojsko Polskie nie było armią złożoną z samych kawalerzystów, lanc i wspomnień o zwycięstwie nad bolszewikami. Dysponowało dobrą artylerią przeciwpancerną, nowoczesnymi karabinami przeciwpancernymi wz. 35 oraz przyzwoitą bronią strzelecką. Polska potrafiła również konstruować uzbrojenie, które nie ustępowało zagranicznym odpowiednikom.
Najlepszym przykładem był czołg 7TP. Posiadał silnik Diesla, a w wersji jednowieżowej został uzbrojony w skuteczną armatę 37 mm Boforsa. W starciu z niemieckimi Panzerami I i II nie był bezradnym zabytkiem, lecz niebezpiecznym przeciwnikiem. Problem polegał na tym, że Polska miała nieco ponad sto takich maszyn, podczas gdy Niemcy rzucili do kampanii tysiące wozów pancernych.
Polska posiadała dobrą konstrukcję. Niemcy posiadali przemysł zdolny wyprodukować broń masowo, utworzyć z niej wielkie związki pancerne, zapewnić im paliwo, łączność, artylerię i wsparcie lotnictwa. Jeden polski 7TP mógł zniszczyć niemiecki czołg. Sto czołgów nie mogło jednak zatrzymać całej machiny wojennej Rzeszy.
Podobna historia kryła się za sylwetką PZL P.11. Kiedy samolot ten wchodził do służby, należał do najnowocześniejszych myśliwców świata. Był dowodem możliwości polskich konstruktorów i przemysłu lotniczego. We wrześniu 1939 roku stał się natomiast symbolem nowoczesności, która zdążyła się zestarzeć, zanim państwo znalazło dla niej następcę.
P.11 był wolniejszy od Messerschmitta Bf 109, słabiej uzbrojony, a większość maszyn nie posiadała radiostacji. Niemiecka propaganda ogłosiła później, że polskie lotnictwo zostało zniszczone na ziemi. Nie była to prawda. Polskie eskadry wcześniej przeniesiono na lotniska polowe. Samoloty wystartowały, piloci podjęli walkę i zadawali Niemcom straty. Nie mogli jednak samą odwagą zwiększyć prędkości maszyn ani zastąpić brakujących radiostacji.
PZL P.11 i 7TP nie dowodzą, że Polska była dobrze przygotowana do wojny. Dowodzą czegoś bardziej gorzkiego: potrafiła stworzyć nowoczesną broń, ale nie potrafiła wyprodukować jej w liczbie odpowiadającej potrzebom wojny przemysłowej.
Odrodzona Rzeczpospolita przez dwadzieścia lat próbowała równocześnie budować administrację, kolej, port, szkoły, przemysł i siły zbrojne. Musiała nadrabiać zapóźnienia pozostawione przez zabory i scalać ziemie, które wcześniej należały do trzech różnych państw. Centralny Okręg Przemysłowy był pomysłem rozsądnym, ale rozpoczętym zbyt późno, aby jego pełne możliwości można było wykorzystać w 1939 roku. Polska zbroiła się na wojnę, która miała nadejść za kilka lat. Hitler nie zamierzał tyle czekać.
Najbardziej trzeźwą decyzją podjętą w ostatnich dniach pokoju okazał się plan „Peking”. Dnia 29 sierpnia niszczyciele ORP „Błyskawica”, ORP „Grom” i ORP „Burza” opuściły Gdynię i skierowały się ku Wielkiej Brytanii. Na zamkniętym Bałtyku, zdominowanym przez niemieckie lotnictwo i marynarkę, mogły zostać szybko zatopione albo zablokowane. Na Zachodzie mogły walczyć przez następne lata.
Odpłynięcie okrętów w chwili, gdy kraj oczekiwał wojny, musiało wywoływać gorycz. Mogło wyglądać jak opuszczenie pola walki jeszcze przed pierwszym wystrzałem. W rzeczywistości było dowodem strategicznego rozsądku. Polska zgodziła się oddać przestrzeń, której nie mogła utrzymać, aby ocalić narzędzie dalszej walki.
Właśnie tego sposobu myślenia zabrakło przy opracowywaniu planu „Zachód”.
Plan „Peking” zaczynał się od uznania rzeczywistości: dużych polskich okrętów nie dało się uratować na Bałtyku, dlatego należało je wycofać. Plan „Zachód” próbował natomiast pogodzić rzeczy, których pogodzić się nie dało. Wojsko miało osłonić niemal całą granicę, bronić najważniejszych ośrodków przemysłowych, zachować połączenie z wybrzeżem, zatrzymać niemieckie natarcie i przetrwać do chwili rozpoczęcia ofensywy francuskiej.
Armia „Pomorze” miała bronić Pomorza i połączenia z wybrzeżem. Armia „Poznań” osłaniała Wielkopolskę, Armia „Łódź” zamykała drogę prowadzącą ku centrum kraju, a Armia „Kraków” broniła Górnego Śląska oraz południowego skrzydła. Armia „Karpaty” osłaniała granicę od strony Słowacji, Armia „Modlin” stała naprzeciw Prus Wschodnich, natomiast Samodzielna Grupa Operacyjna „Narew” pilnowała północno-wschodnich podejść. Odwodowa Armia „Prusy” miała uderzyć tam, gdzie pojawi się główne niebezpieczeństwo.
Na mapie wyglądało to jak system. W rzeczywistości przypominało wachlarz rozłożony tak szeroko, że nie dawało się go szybko zamknąć.
Polskie armie zajmowały wysunięte pozycje. Pomiędzy poszczególnymi zgrupowaniami pozostawały znaczne przestrzenie, skrzydła były narażone na obejście, a łączność zawodziła. Zamierzano bronić Wielkopolski, Pomorza, Śląska, Łodzi, Krakowa i dostępu do Bałtyku. Każdy z tych celów miał uzasadnienie polityczne, gospodarcze albo moralne. Razem tworzyły zadanie przekraczające możliwości polskiej armii.
Najprościej byłoby powiedzieć, że należało od razu wycofać główne siły za Wisłę i San. Skróciłoby to front i utrudniło Niemcom otoczenie polskich zgrupowań. Taka decyzja oznaczałaby jednak dobrowolne oddanie bez walki Wielkopolski, Pomorza i Górnego Śląska, czyli najcenniejszych obszarów kraju. Miliony obywateli znalazłyby się pod okupacją, zanim padłby pierwszy strzał. Sojusznicy mogliby natomiast uznać, że Polska sama nie chce bronić swojego terytorium.
Plan „Zachód” nie był zatem dziełem ludzi, którzy nie potrafili czytać map. Był wojskową próbą pogodzenia sprzecznych żądań politycznych. Takich sprzeczności nie rozwiązuje się jednak kolorową kredką sztabową.
Cała polska strategia opierała się na założeniu, że armia utrzyma się przez pierwsze tygodnie, a następnie ciężar wojny przejmie Francja. Konwencja wojskowa przewidywała rozpoczęcie francuskiej ofensywy głównymi siłami po piętnastu dniach od mobilizacji. Polskie dowództwo nie wierzyło, że samodzielnie pokona Niemcy. Taki plan byłby fantazją. Zamierzano przetrwać do chwili, gdy wojna stanie się naprawdę wojną koalicyjną.
Sama logika była poprawna. Jej słabość polegała na tym, że najważniejsza część planu zależała od decyzji podejmowanej w Paryżu. Francja posiadała armię zdolną zmusić Niemców do przerzucenia części sił na zachód. Francuskie dowództwo nie zamierzało jednak prowadzić wojny w tempie, którego wymagało położenie Polski.
Także najważniejszy polski odwód, Armia „Prusy”, nie był 1 września w pełni skoncentrowany. Część jego dywizji dopiero mobilizowano i przewożono. Kiedy niemieckie jednostki pancerne przełamały polską obronę, odwód wprowadzano do walki fragmentami. Zamiast zaciśniętej pięści powstały pojedyncze palce.
Nie była to wyłącznie wina dowódców. Złożyły się na nią opóźniona mobilizacja, niemieckie naloty, uszkodzenia sieci kolejowej, ogromne tempo natarcia oraz wadliwe rozmieszczenie polskich sił. Wojna zaczęła się szybciej, niż polski system dowodzenia potrafił na nią reagować.
Łączność opierała się w znacznym stopniu na telefonach przewodowych i kurierach. Niemieckie bombardowania, działania dywersyjne i ciągły odwrót szybko rwały połączenia. Rozkazy starzały się wcześniej, niż docierały do adresatów. Naczelne Dowództwo próbowało kierować armiami, nie posiadając aktualnego obrazu sytuacji.
Niemcy nie wygrali kampanii samymi czołgami. Wygrali zdolnością skupiania czołgów, lotnictwa, artylerii i łączności w wybranym miejscu. Potrafili przenosić główny wysiłek szybciej, niż polscy dowódcy otrzymywali informacje o poprzednim uderzeniu. Polski żołnierz często nadal bronił wyznaczonej pozycji, kiedy sytuacja na jego skrzydłach była już zupełnie inna.
Największa słabość polskich przygotowań wykraczała jednak poza uzbrojenie i plan operacyjny. Państwo przygotowało armię do rozpoczęcia bitwy, ale nie przygotowało siebie do przegrania pierwszej kampanii.
Nie opracowano odpowiednio wcześnie pełnego planu ewakuacji władz, archiwów, kadr wojskowych, części przemysłu i zaplecza politycznego. Nie przygotowano mechanizmu natychmiastowego przejścia do dalszej wojny z terytorium sojuszników. Ewakuacja instytucji odbywała się pod naciskiem wydarzeń, po zatłoczonych drogach, pomiędzy kolumnami wojska i tłumami uchodźców.
Nie przygotowano również społeczeństwa na możliwość czasowej utraty dużej części kraju. Mówienie o odwrocie, ewakuacji i konspiracji mogło zostać uznane za defetyzm. Państwo wolało więc zapewniać, że jest „silne, zwarte i gotowe”, zamiast spokojnie przygotowywać obywateli na najgorszy wariant. Hasło miało podnieść morale. Nie mogło zastąpić planu.
Plan „Peking” pokazał, że można było myśleć inaczej. Okrętów nie wycofano dlatego, że zwątpiono w obrońców wybrzeża. Uratowano je, ponieważ rozumiano różnicę między przegraną bitwą a przegraną wojną. Tego samego realizmu zabrakło w skali całego państwa.
Polska powinna była równocześnie przygotowywać obronę granic, odwrót ku południowemu wschodowi, ewakuację najważniejszych kadr i części przemysłu oraz organizację konspiracji na terenach zajętych przez przeciwnika. Nie po to, aby ogłaszać klęskę przed rozpoczęciem walki. Po to, aby klęska pierwszego etapu nie przemieniła się w chaos.
Dnia 31 sierpnia polski żołnierz był gotowy spełnić swój obowiązek. Nie brakowało mu odwagi, a często także wyszkolenia i dobrej broni. Brakowało natomiast czasu, nowoczesnych samolotów i czołgów, sprawnej łączności, głębi ugrupowania oraz sojusznika gotowego uderzyć w chwili, gdy taka ofensywa mogła jeszcze zmienić sytuację.
Polska miała plan rozpoczęcia wojny i wiarę w jej ostateczne zwycięstwo. Nie miała dobrze przygotowanego planu przetrwania własnej militarnej katastrofy.
Dlatego 31 sierpnia 1939 roku nie był ostatnim wieczorem armii tchórzliwej ani państwa całkowicie bezmyślnego. Był ostatnim wieczorem państwa, które zbyt długo wierzyło, że determinacja może zastąpić czas, a podpis sojusznika zastąpi jego ofensywę.
PZL P.11 wystartowały. Czołgi 7TP ruszyły do walki. Trzy niszczyciele ocalały dzięki planowi „Peking”. Dywizje zajęły wyznaczone pozycje. Wszystkie elementy polskiego dramatu znalazły się już na swoich miejscach.
Armia była gotowa walczyć. Państwo nie było gotowe na to, że będzie musiało przegrać kampanię, ocalić samo siebie i prowadzić wojnę dalej.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz